Sabahate Byci: ZAMBAKU I GJAKOVĖS : poezi. Tiranė, 2009 Gjirokastėr, turistėt vėrshojnė drejt shtėpisė sė Enverit Gjirokastėr, 16.06.2010 Nuk ėshtė gabim qė njė dhomė e Muzeut Etnografik qė gjendet nė shtėpinė ku ka lindur Enver Hoxha, tė ekspozojė objekte origjinale tė vetė atij. "Turistėt e huaj janė tepėr tė interesuar pėr kėtė dhe kanė njė kuriozitet tė madh", - kėshtu citon sot Gazeta Shqiptare, drejtoresha e Muzeumeve tė kėtij qyteti, Teuta Kallajxhi. Duke pohuar se interesi pėr banesėn e ish-diktatorit ėshtė i madh, e kėsisoj shumė turistė vėrshojnė drejt saj, ajo ka propozuar dje gjatė njė konference mbi muzeumet, qė objekte tė mbajtura nga Hoxha tė jenė pjesė e Muzeut Etnografik tė Gjirokastrės, ku kohė mė parė ishte shtėpia e tij. Gjatė takimit tė djeshėm u tha se muzeumet e Gjirokastrės duhet tė dalin nga 'muzeu' ku janė mbyllur dhe tė kthehen nė qendėr tė identitetit dhe tė ndriēimit tė historisė sonė, qė nga lashtėsia deri nė ditėt e sotme. Teuta Kallajxhi, drejtoreshė e Muzeumeve nė Gjirokastėr tha se pas viteve '90, nga 7 muzeume qė kishte Gjirokastra kanė mbetur vetėm dy. Sipas saj, qyteti vizitohet nga shumė turistė, por atyre iu ofrojmė shumė pak nga historia jonė. Kallajxhi tha se "pasuri tė rralla si parzmore, shpata, kėmisha hekuri 3-mijėvjeēare apo pushkė e kubre mbi 250-vjeēare qėndrojnė tė paekspozuara nga indiferenca e shtetit. Pas viteve '90 historia jonė duket se po 'fshihet' dhe askush nuk do t'ia dijė". BalkanWeb Fadil SHYTI METEORIT TĖ LIRISĖ (Kushtuar shokut tim dėshmor, Shaban Xhemail Shabanit)         Ay, dukej i qetė, por ziente, - Si vullkan nė jetė Ashtu, vėrtetė - nuk kishte qetėsi, Si meteor lirie, digjej - shpirti i tij, Digjej e nuk fikej - pėr Shqipėri! "Po vuajmė shumė, ne shqiptarėt nė robėri”, Plot revoltė - mė tha njėherė, - E kemi tė copėtuar, Nėnėn Shqipėri, Por, tė na rrojė sa malet, xhaxhi, Enver! Kur titistėt dhe ēakejtė shqipfolės, I vėrsuleshin Revolucionit, E, trillonin, satanizonin... Egėrsisht, pėr Enver Hoxhėn, Ay, nė vitet e rėnda, “70-tė, Fotografinė e komandantit, E mbante nė xhaketė. E, mbante pa frikė, fotografinė e nderit, Sepse, - mėsonte dhe besonte, Nga mėsimet dhe - fitoret e Enverit! Nė gjoksin prej graniti, Kurdoherė e mbante, si mburojė, Flamurin tonė, Kuqezi, Kjo, ėshtė e vėrtetė e madhe; Sa toka, qielli e dielli, E realizuar, - me guxim prej tij, E, jo vetėm nderim, - pėrkujtim! Nė kėto vargje, rrebeshe me shi Qė i shkrova me gjak zemre, Dhe, u thėnēin poezi!... Kur Atdheu e dha kushtrimin, Pėrpara nė demonstrata, - e thyejmė bllokada, Nė pranverėn sė kuqe,“81, Me krenarinė e Luanit, Me guximin e Shqiponjės, - Shaban Xhemail Shabani, Sulmonte, pėrballė kordonėve ēetnike, Nė ballė tė rinisė, - kundėr Serbisė, Si Afrim Zhitia, ngriti barrikada! ..Dhe, kur me mashtrime e dhunė, Pacifistėt dhe fashistėt Kujtuan, me pushtimin, - kryen punė!... Si nga legjendat epike, - Doli UĒK-ja Kreshnike, E, kombi me zgalemat; - U zgjua nė furtunė! Kur toka, deti dhe qielli , E dhanė kushtrimin, Atdheu, gjėmonte furishėm si deti! Po, a guxonte, dikush tė mendonte, Se, trimi stuhive do t“u ngurronte, Nė ato beteja, - Shabani me tė birin! Ishte me tė - dhe Muhamedi, Nė Front, tė gjithė - thoshte! Vetėm tė bėhet, yni shteti! Stuhitė e fundit, po suleshin mbi Atdhe, Xhelatėt nė ikje, tė tmerruar... Dardania, filloi tė rinohej... Nga malet e Qyqavicės sė kuqe, Gjer pėrtej Shkėlzenit, marshoi, - Nė prag tė agimit tė Lirisė, Me automatikun - zjarr mbi armikun, Hyri nė pavdekėsi!... Nė beteja tė reja: Pėr Shqipėrinė Etnike, Shqiptarinė, amaneti ta frymėzoj! E, kaloi fusha e male, Ashtu i plagosur... Marshonte, - me zemėr kurrė i prangosur, E, kurrė qyqar, - por i pathyeshėm, - Enverist i betuar, - pėr shqiptarė! Dhe, nga frymėzimi dhe lufta e tij, Guxoj, - tė betohem nė tokėn shqiptare! Nė detin shqiptar! Nė qiellin shqiptar! Nė Flamurin tonė Kuqezi! Kurdoherė, kur mbi Atdhe, Do tė jepen kushtrime, Meteorėt, pėrkrah nesh, Do t“i kemi - nė marshime, Ashtu, - siē marshonte Shaban trimi! Pėr ta bėrė Shqipėrinė e Ribashkuar, Pėr ta bėrė Shqipėrinė e vėrtetė, Marshimet tona nė beteja tė reja, Kurrė, s“do ndalojnė pėrjetė! Ushtarėt qė luftuan atė natė, - Me ushtritė e stuhitė - thonė: Luftuam tėrė natėn... - Gjer nė agim... Ay, u ngrit si meteor, Me automatik nė dorė!... Atė natė, kishte shumė oshtima O, sa shumė binin plumba e shi! Automati i Shabanit i sjellė nga Tirana, Tepėr hidhur, por kurrė i lidhur, Nxirrte rėnkime dhe vetėtima, Ashtu Vendlindjes, do t“i rritej fama!   Suedi, 3 qershor 2010 “Bijtė e askujt” njė roman polemizues i Qosjes Nė kėtė roman voluminoz historiografik, Rexhep Qosja anatemon me shumė personalitete tė larta tė politikės, tė historisė dhe tė artit. Vlerėsimi i kėtyre figurave sipas Qoses do tė provokojė tek lexuesit dhe personat e anatemuar, reagime negative dhe do t`i nxisė tė reagojnė nė mėnyrė tė ndryshme sepse ky ėshtė njė roman polifonik, me zėra qė askush nuk mund tė pajtohet tėrėsisht madje as edhe autori i romanit mund tė mos jetė i bindur qė ka lėshuar aq shumė rrufe nė kėtė roman dhe duhet tė pėrgatitet pėr pritur kundėrgoditjet. Romani “Bijtė e askujt” ėshtė botuar nga shtėpia botuese “Valdoli” nė Prishtinė, nė dy volume me rreth 1000 faqe. Romani mė i fundit i Rexhep Qosjes ka nxitur polemika nė Prishtinė. Debati ka mendime pro dhe kundra, tė gjitha kundrejt romanit “Bijtė e askujt”. Kėrshėria tė shtyn tė marrėsh dy volumet e botimit prej 1000 faqesh. Qė nė fillim duhet thėnė se ky libėr ėshtė njė eksperiment postmodern. Romani sė pari dallohet pėr guximin qė ka autori pėr t’i thėnė idetė e tij troē. Qosja, pėrveē guximit letrar ka edhe guximin moral pėr tė sfiduar historinė e letėrsisė shqipe dhe historinė e shqiptarėve. Autori, kėto operacione tė shumta plastike tė shoqėrisė shqiptare i ka bėrė nėpėrmjet fateve tragjike tė shqiptarėve nė dy kohė: Nė fatkeqėsinė e Tarik Saraēit nė kohėn diktaturės komuniste dhe fatkeqėsinė tjetėr tė Delina Dertit, nga demokracia e shpėrdoruar shqiptare. Por fatin tragjik tė kėtyre personazheve, Rexhep Qosja e ruan brenda kontureve tė atdheut tė tij. Kjo me anėn e metaforės sė vdekjes sė Tarik Saraēit, i cili gjatė kalimit tė kufijve komunistė shkel nė kufi njė minė sovjetike dhe trupi i ndahet nė dy pjesė dhe gjysma e trupit bie nė tokėn shqiptare e gjysma tjetėr nė pjesėn kosovare. Kėtu fillon spiritizimi si ironi ndaj komunizmit. Por nė fakt, Qosja nė kėtė roman merret me dy forma tė komunizmit, atė shqiptar dhe atė jugosllav, por duke e mbajtur pranė edhe demokracinė e ish-komunistėve, siē e quan ai demokracinė aktuale nė Shqipėri. Por, romani ka rrjedhė tė papritur dhe kalohet me elegancė nga njė episod tek tjetri. Nushi, djali i Tarik Saraēit, i lutet Miran Bushatit qė tė shkruajė njė roman pėr babain e tij. Ai ėshtė nė dilemė pasi nuk e di nėse duhet tė shkruajė letėrsi apo histori. Nushi ka besim se duke shkruar pėr babain e tij do tė ndriēohet jeta e tė vdekurve dhe do tė zbardhen krimet e tė gjallėve. Romani Miran Bushati, qė ka marrė misionin e tė shkruarit tė romanit pėr Tarik Saraēin, udhėton me avion pėr nė Shqipėri, por rasti e sjell qė bashkudhėtare me tė nė avion tė jetė Delina Derti, e cila ka informacion tė hollėsishėm pėr Tarik Saraēin, i cili pasi ishte arratisur nga burgu i Burrelit, kishte kaluar kufirin dhe kishte hyrė nė Kosovė. Mė pas nga Kosova kishte shkuar Beograd, ku ishte inkuadruar nė banda diversantėsh drejt Shqipėrisė vetėm pėr tė parė familjen dhe pėr t’i bėrė njė sfidė regjimit komunist nė Shqipėri. Kėtu fillon tensioni dramatik nė roman pas momentit kur romani i Miran Bushatit jep fatin e intelektualit shqiptar nė kohėn e diktaturės nė dy shtete komuniste nė Republikėn Popullore tė Shqipėrisė dhe nė Republikėn Federative tė Jugosllavisė. Fati i jetės sė Tafik Saraēit ngjan me njė gur qė rrokulliset nėpėr hone tė thepisura. Nė diktaturė ėshtė njė vdekje pėr sė gjalli. Dhe fati e sjell qė ai tė vdesė duke kaluar kufirin Kosovė -Shqipėri. Nė vijėn e kufirit shkel njė minė dhe trupi i tij ndahet mė dysh dhe gjysma bie nė Kosovė dhe gjysma tjetėr nė Shqipėri. Historia Rexhep Qosja, duke krijuar nė veprėn e tij njė metafiksion historiografik e problemizon historinė. Nėpėrmjet pėrsiatjeve, konstatimeve e pėrshkrimeve tė disa figurave e duke i sjellė nė roman tė polemizuara, i jep veprės statusin e romanit mė problematik nė Shqipėri. Lexuesit shqiptarė qė janė mėsuar me figura tė idealizuar dhe disa figurave historike aktuale nuk mund tė qėndrojnė tė pandjeshėm ndaj ironizimit tė demokracisė. Autori e sheh Shqipėrinė si ekuivalente tė demagogjisė, ndaj ēmitizimi ose thjesht pėrshkrimi i figurave tė njohura tė ēmitizuar zė vend tė rėndėsishėm nė roman Nė roman ka kthesa tė papritura nga njėra anė krahason komunizmin me inkuizicionin nga ana tjetėr ai iu bėn kritika tė rrepta disa televizioneve servile nė Shqipėri ndaj vlerėsimit qė ata bėjnė pėr fenė e krishterė. Duke e quajtur si njė nga thirrjet mė anakronike dhe servile tė aktualitetit. Servilizmi fetar i nxit tė fshehin pėrqindjen e vėrtetė tė myslimane nė Shqipėri ( momenti kur i jepet Miran Bushati broshurėn sapo zbret nga avioni.) Spiunėt e djeshėm – patriotėt e sotėm Mė pas Rexhep Qosja merret me spiunėt e djeshėm qė tashmė janė bėrė patriotė dhe ndaj shumė dukurive e paradokseve tė tjera. Pėr hir tė sė vėrtetės romani “Bijtė e askujt” ėshtė problematik pasi tejendanė pėrshkruhet nga njė ironi dhe sarkazėm ndaj shumė figurave aktuale nė Shqipėri. Ai tallet me liderėt e dikurshėm komunistė dhe demokracinė nė Shqipėri e quan “Demokracia e ish Komunistėve “po ashtu ironizon dhe me shumė figura tė artit, politikės dhe fesė Nė kapitujt e mėposhtėm Qosja pėrcakton sipas tij, politikėn aktuale nė Shqipėri tė cilėn njerėzit e ndershėm e urrejnė pėr shkak tė varfėrisė, korrupsionit, krimit ndėrsa mėrgimtarėt e urrejnė pėr shkak se atdheu i tyre nuk i ka trajtuar si bijė Dėshpėrimin ndaj atdheut Qosja e ilustron me njė dialog tė thjeshtė midis dy pleqve nė avion. Edhe titulli i romanit ėshtė pak paradoksal : “Bijtė e askujt”. Vetė emri bir nėnkupton edhe prindin, sepse secili ėshtė bir kundrejt prindit tė tij. Mirėpo nė kėtė roman, biri mund tė jetė i askujt. Ai e quan bir tė mallkuar, bir bastard. I persekutuari Tarik Saraēi dhe i mėrguari Miran Bushati janė bij tė mallkuar pėr Qosjen, bij tė askujt, sepse nuk i do vendi i tyre ku ata duan qė tė jetojnė. Tė persekutuarit dhe tė mėrguarit e ndjejnė veten si bij tė askujt, pasi Atdheu apo Mėmėdheu i ka mallkuar dhe persekutuar sikur tė jenė kopilė tė kombit. Shtypi shqiptar Autori nė kėtė roman nuk qėndron indiferent edhe ndaj shtypit shqiptar. Ai thotė se shtypi shqiptar bėn tre hapa mbrapa dhe njė hap para. Qosja nė kėtė roman edhe himnizuesit dhe sulmuesit e figurės sė Skėnderbeut, ngaqė nuk do mitizimin por as edhe zhvlerėsimin, kritikon ėndėrrimin e emrave tė shqiptarėve nga turqishtja nė italisht, greqisht, anglisht. Mė pas Qosja i rikthehet polemikės sė dikurshme mbi identitetin shqiptar nėpėrmjet takimit tė Miran Bushatit dhe Dalina Dertit dhe imzot Shtjefnin, ku mbron tezėn e kahershme tė identitetit shqiptar sipas tė njėjtės linjė qė bėri debatin me Kadarenė. Nė kėtė roman voluminoz historiografik, Rexhep Qosja anatemon me shumė personalitete tė larta tė politikės, tė historisė dhe tė artit. Vlerėsimi i kėtyre figurave sipas Qoses do tė provokojė tek lexuesit dhe personat e anatemuar, reagime negative dhe do t`i nxisė tė reagojnė nė mėnyrė tė ndryshme sepse ky ėshtė njė roman polifonik, me zėra qė askush nuk mund tė pajtohet tėrėsisht madje as edhe autori i romanit mund tė mos jetė i bindur qė ka lėshuar aq shumė rrufe nė kėtė roman dhe duhet tė pėrgatitet pėr pritur kundėrgoditjet. Romani “Bijtė e askujt” ėshtė botuar nga shtėpia botuese “Valdoli” nė Prishtinė, nė dy volume me rreth 1000 faqe. Ag Apolloni LEKA I MADH: PELLAZG-ILIR-SHQIPTAR  Aristidh Kola: ''Askush nuk na ka faj, se vetė i kemi verbuar sytė tanė, me duart tona'!" Leka i Madh ka folur Shqip dhe duhet tė kuptohet si Shqiptar, edhe pse nė atė kohė nuk kishte etni shqiptare, por kishte etni ilire, makedhone, dardane, mollose, epirote etj., pra kishte etni Pellazge, e cilaėshtė paraardhėsja e etnisė sė sotme Shqiptare. Nė ēdo luftė, nė lashtėsi, kanė marrė pjesė historianėt (sikurse sot gazetarėt), dhe nė njė luftė ku Leka i Madh luftonte me ushtrinė e tij, njė historian iu ofrua shumė afėr, sepse Leka fliste tmerrshėm. Historiani u interesua ta dėgjojė nga afėr (aq sa ka guxuar tė afrohet), se nė ēfarė gjuhe fliste Leka. ''Zjarm ore”, - ishin fjalėt bubullimė tė Lekės komandant, kur i urdhėronte ushtarėt e tij qė tė hidhen nė sulm gjatė betejės. Historiani kuptoi se ky urdhėr nuk ishte as greqisht, as latinisht dhe shkroi: ”Aleksandri fliste nė njė gjuhė barbare, kur i urdhėronte ushtarėt e tij”. Kjo do tė thotė se Leka i Madh ka folė Ilirisht, pra, Shqip, prandaj ne sot duhet ta quajmė Aleksandrin Shqiptar, pavarėsisht se si janė thirrė fiset illire nėpėr shekuj dhe epoka!  ***** Emri i Aleksandrit tė Madh ende vazhdon tė krijojė turbullira politike. Edhe sot, kėtu e dymijė e treqind vjet nga vdekja e tij, duke bėrė qė politikat e vendeve tė ndryshme tė varen shpeshherė nga lavdia dhe emri i tij pėr ta privatizuar, vjedhur e pėrvetėsuar! Disa pseudohistorianė tė sotėm tė fqinjėve tanė tė afėrt dhe tė largėt, pretendojnė qė Leka i Madh nuk ka prejardhje shqiptare. Por historianėt e lashtė kanė lėnė shėnime qė tregojnė se Aleksandri i Madh ishte i biri i mbreti tė Maqedonisė - Filipit II dhe i Olimbisė, njė princeshė Ilire, e bija e mbretit tė Epirit - Neoptolemi I. Shumė shkrues tė historisė antike, ndėr ta Herodoti dhe Tukididi, na njohtojnė se Pellazgjėt (Shqiptarėt e sotėm) janė popull para grekėve (“proelinioi”). Edhe pas kaq shumė faktesh e dokumentesh dhe pohimeve tė vetė historianėve e filozofėve antikė helenė (grekė), dikush akoma nuk e ka tė qartė se kush ishte, ēfarė gjuhe fliste, ēfarė prejardhje etnike kishte dhe i kujt ishte dhe ėshtė Aleksandri i Madh i Maqedonisė – Leka. Njė pirateri, vjedhje, pėrvetėsim e falsifikim tė pėrkatėsisė etnike tė Lekės sė Madh e bėnė Grekėt modernė dhe tani sė fundi kėtė gjė pėrpiqen ta bėjnė edhe Sllavo-bullgarėt qė veten e quajnė Sllavo-maqedonas, bile pėr ironi tė shekujve tė shkencės e tė dritės: XX dhe XXI, ata nuk ngurrojnė ta quajnė veten edhe Sllavė, edhe Maqedonas, pasardhės tė Aleksandrit tė Madh, vetėm pėr faktin se ata sot banojnė nė njė pjesė tė trojeve tė Maqedonisė sė dikurshme antike pellazgo-ilire. ***** Ēfarė populli janė “maqedonėt” e sotėm? Kėta ”maqedonė” tė tashėm, nė tė vėrtetė nuk janė komb mė vete. Kėta i bėri tė ashtuquajtur ”komb maqedonas” vetė Tito. Ju dha emėr, territor dhe pavarėsi. Thjeshtė, kėta janė njė ”komb” i shpikur. Ishte dhe mbeti njė lloj testimi, eksperimenti se, si do tė vegjetojė njė shtet i formuar artificialisht, me nje komb tė trilluar dhe me troje tė huaja. Ky grup njerėzish, nė fakt, as vetė nuk pranojnė se janė komb mė vete. Vetė Konstandin Milladinov, poet i parė, asnjėherė nuk pranon se ėshtė maqedon, as nuk pranon se ky farė ”kombi” ekziston. Ai, nė fakt, e quan veten Bullgar, dhe tė gjithė kėta njerėz, qė na paraqiten sot si ”maqedonė” i konsideron si bullgarė. Maqedonasit nuk janė asnjė pėrzierje popujsh apo kombesh, ato janė Sllavė tė ardhur prej pėrtej Karpateve, nė gadishullin Ilirik/Ballkanik, duke uzurpuar toka ilire, dhe duke u ngulitur nė territorin e Maqedonisė antike ilire, duke u vetėquajtur me emrin maqedon. Por, nė fakt, kėto, kushtimisht tė themi ”maqedonė” s'kanė asgjė tė pėrbashkėt me maqedonėt antikė tė Pellazgjisė-Ilirikut-Ballkanit. Sllavomaqedonėt e FYROM-it/IRJM-sė, kanė shumė probleme, ato janė tė vetmuar nė territorin e tyre tė uzurpuar: Bullgaria nuk ua njeh kombėsinė, Serbia nuk ua njeh kishėn, Greqia nuk ua njeh emrin, Shqipėria nuk ua njeh territorin, kėshtu qė, pashmangshėm dhe shumė thjeshtė e qartė, janė shtet dhe komb artificial. Ideja pėr formimin e njė Shteti dhe Kombi artificial - Maqedonisė e Maqedonėve modernė, nga ana e diplomacisė europiane u bė me qėllim qė tė vendosej njė stabilitet midis popujve nė Ballkan, qė kishin aq shumė dallime dhe aq shumė grindje mes veti. Por u krijua edhe me qėllim tė dobėsimit dhe copėtimit tė mėtejshėm tė trojeve pellazgo-ilire tė Shqipėrisė Etnike nga politika shoviniste dhe ekspansioniste e Serbisė dhe Greqisė. Mirėpo, ”Maqedonia e Re” nuk u bė shembull pėr stabilitet. Ajo, nė fakt, qe dhe mbeti burimi i jostabilitetit nė rajon. Ėshtė shtet qė qėndron nė kėmbė qelqi dhe herėt a vonė, kėto kėmbė do ta lėshojnė, do t’i thyhen. Ėshtė e pamundur tė formosh njė komb qė nuk ka bazė, nuk ka themele, nuk ka gjuhė e histori, nuk ka tė kaluar as tė tashme, qė nė fakt ėshtė vetėm njė marionetė sa pėr t’u argėtuar e kaluar kohėn e lirė qarqet politike antishqiptare euro-aziatike. Besoj se krijesat artificiale nuk munden tė jetojnė gjatė. Sidoqoftė, edhe nė Bashkimin Europian po tė futet i gjithė Ballkani, pėrsėri Republika e Maqedonisė (FYROM-IRJM), kėshtu siē ėshtė tani, nuk do mund tė mbijetojė. ***** Nė Enciklopedinė e ish-Jugosllavisė pėr shtrirjen gjeografike tė Maqedonisė antike theksohet: “Maqedonia nė periudhėn antike ishte shtet i pavarur, i banuar me fise iliro-thrakase, nga maqedonasit iu dha emri MAQEDONI”. Mė poshtė thuhet: “Shtrihej rreth brigjeve tė Detit Egje. Nė histori ėshtė njohur me emrin Maqedonia, me kryeqytet Selanikun. Mė vonė Filipi II, i ati i Lekės sė Madh, i zgjeroi kufijtė nė Veri. Kjo njihej me emrin Maqedonia II, me kryeqytet Stobi. Kufiri i Maqedonisė II shtrihej deri te lumi Astibo dhe rrjedha e poshtme e lumit Erigon”. (Mala enciklopedija, Prosveta, Beograd, 1978, f.461). Pėrndryshe, fqinji verior i Maqedonisė ishte Dardania, me qytetet mė jugorė tė saj, Justiana dhe Ceflloni. Pra, siē shihet, Maqedonia asnjėherė nuk ėshtė shtrirė nė veri tė lumit Astibo (Bregallnicė), dhe se nė perėndim asnjėherė nuk e ka pasur territor tė saj Maqedoninė e sotme perėndimore. Ata ishin tė banuara me fiset tjera ilire, si : peonėt, dasaretėt, lynkestėt, pirustėt, etj. Kėtė e dėshmojnė edhe gėrmadhat e vendbanimeve tė vjetra dhe objektet e shumta arkeologjike tė zbuluara anekėnd hapsirės sė Maqedonisė sė sotme. A mund tė jenė sllavo-maqeonasit pasardhės tė maqedonėve antikė? Mitko Panov, akademik, pėr kėtė ēėshtje, ndėr tė tjera, do tė theksojė: ”Makedonski slloveni”, qė nė shqip do tė thotė sllavo-maqedonas. Kurse, nė enciklopedinė arsimore theksohet: “Maqedonasit = popull i sllavėve tė jugut, qė emrin e marrin sipas rajonit Maqedoni dhe janė pasardhės tė fiseve tė vjetra sllave”. (Mala enciklopedija, Prosveta, Beograd 1978, f. 463). Nė enciklopedinė e gjeografisė theksohet: “Maqedonasit = popull nga grupi i sllavėve tė jugut, tė krijuar nga fiset sllave: BERSJAK, STRUMJAN, DRAGOVIT, etj.”. Kurse, sa i pėrket etnitetit tė kėtij populli, nė Enciklopedinė Britanika, do tė theksohet se: “Rilindja maqedonase ishte njė proces i gjatė i zgjimit kulturor dhe kombėtar. Mendohet se ky proces filloi nė shek. XIX, kur edhe u paraqitėn librat e rilindasve tė njohur: Joakim Kėrēovski, tė Kiril Pejēinoviqit (1816) dhe tė Pulevskit (1875)”. Ndėrsa, sociologu i njohur Ante Flamengo do tė thotė : “Popull – komb mė i ri qė u formua nė Jugosllavi ėshtė kombi maqedon, i formuar nė vitin 1948”. Pra, identitetin e plotė kombėtar e arritėn nė vitin 1948. Ja pra pse sllavo-maqedonasit nuk mund tė jenė maqedonasit antik. Mu pėr kėtė, me shumė tė drejtė, Mitko Panov e pėrdor etnonimin sllavomaqedonas, nė mėnyrė qė tė bėhet dallimi midis maqedonasve antikė dhe sllavo-maqedonasve tė ditėve tona. Pra, e mira ėshtė qė autorėt sllavo-maqedonas tė mos merren me kuazishkencė, sepse kjo iu sjellė mė shumė dėm e huti brenda vetė popullit sllavo-maqedonas. Ne i kuptojmė se duan tė jenė pasardhės tė njė populli tė stėrlashtė, me tė cilin mburret historia antike dhe historia mė e re, por ja qė nuk munden tė jenė edhe sllavo-maqedonas edhe maqedonas antikė, sepse maqedonasit e Lekės sė Madh kanė jetuar nė njė hapėsirė dhe nė njė kohė krejtėsisht tjetėr.      ***** Edhe pas njė mali gjigant me fakte e dokumente shkencore, ballkanike e botėrore, mbi origjinėn e vėrtetė pellazgo-ilire dhe mbi autoktoninė e Shqiptarėve nė kėtė Gadishull, nacionalizmi dhe shovinizmi sllavomaqedonas nuk ka tė ndalur. Ai pėrmes Akademisė sė Shkencave tė Maqedonisė dhe Enciklopedisė sė saj, vazhdon me kokėfortėsi dhe naivitet qė tė mohojė autoktoninė e Shqiptarėve nė Iliridė dhe vazhdon shtrembėrimin dhe falsifikimin e paskrupullt tė historisė sė Shqiptarėve, tė Maqedonėve pellazgo-ilirė tė antikės dhe glorifikimin e historisė bullgare tė sllavomaqedonasve, duke u dhėnė atyre Tapinė e Maqedonisė antike tė Lekės sė Madh iliro-shqiptar!                           ------------------- ‘Leka i Madh’, libri i autorit Shefki Ollomani Published or updated (Tv ALSAT – M) - 19/05/2010 14:43:00 Ky libėr kushtuar Lekės sė Madh pretendon tė hedhė dritė nė njė epokė tė sė kaluarės sė Ballkanit, qė prekė rrėnjėt edhe tė kombit shqiptarė. Historiani Nebi Dervishi, me rastin e promovimit, tha se ky libėr mbi tė gjitha ėshtė pėrgjigje e disa pretendimeve joserioze shkencore, ndaj atyre qė duke pasur komplekset e origjinės, i shmangen vetvetes. Dervishi gjithashtu tha se Leka i Madh nuk ėshtė i pa zot, pasi burimet historike flasin se trashėgimia e maqedonasve antikė u takon shqiptarėve, mė shumė se ēdo populli tjetėr nė Ballkan.                  “Botimi i librit Leka i Madh ėshtė njė vėrejtje serioze pėr historianėt shqiptarė, sidomos pėr ata qė merren me studimin e antikitetit, si dhe, nė tė njėjtėn kohė, ėshtė njė pėrgjigje pėr tė hedhur poshtė pretendimet joserioze shkencore tė studiuesve sllavo-maqedonas, tė cilėt, duke pasur kompleksin e origjinės, ikin nga vėrtetėsia. Ky libėr, para sė gjithash, u drejtohet atyre qė kėrkojnė tė dinė dhe kanė mendje, por edhe cyten nga shpirti dhe dėshira nė vazhdimėsi pėr historinė e shqiptarėve nė trojet etnike, qė nga antikiteti e deri nė ditėt tona”, tha historiani Nebi Dervishi. Nėnkryetari i Shoqatės sė Historianėve Shqiptarė tė Maqedonisė, Skėnder Hasani, tha se promovimi i librit Leka i Madh - Aleksandri i Maqedonisė erdhi nė kohė tė duhur, meqė emri i tij, termi Maqedoni dhe pėrvetėsimi i antikitetit, kohėve tė fundit, janė pėrdorur tej mase pėr pėrfitime politike. “Leka i Madh dhe Maqedonia Antike kanė paraqitur vlera universale dhe jo vetėm tė ngushta personale ose tė jenė tė njė populli, qė njė popull ta pėrvetėsojė atė histori tė lashtė dhe tė lavdishme tė Maqedonisė Antike dhe sidomos figurėn kryesore tė Lekės sė Madh”, vlerėsoi Skender Hasani, nėnkryetar i Shoqatės sė Historianėve Shqiptarė, Maqedoni. Autori Shefki Ollomani, nėpėrmjet kėtij libri, ka pėr qėllim njohjen e shqiptarėve me njė epokė tė historisė sė lashtė pellazgo-ilire, si dhe t’u rrėfejė atyre tė vėrtetėn historike dhe etnike, se si edhe ne shqiptarėt duhet t’i dalim zot ‘Lekės sė Madh’. Libri “Leka i Madh - Aleksandri i Maqedonisė’, ėshtė botuar nga Shtėpia Botuese SHKUPI, nė Shkup. (Mars 2010) Valmir Kuēi Pamuk nė Shqipėri: Duhej tė vija mė parė “Doktor Honoris Causa” ėshtė titulli qė u rezervua pėr nobelistin turk qė gjendet nė Tiranė Romani “Stambolli” prezantohet nė Kuvendin e Shqipėrisė Atėherė kur emri i Pamuk po pėrgatitej pėr tė fituar mbi emrat e spikatur tė Letėrsisė, nė shtėpinė botuese “Skenderbeg Books” pėrgatitej tė hidhej nė treg vepra monument e tij, ajo qė ishte konsideruar nga kritika e huaj si njė nga ēelėsat pėr tė hapur portėn e krijimtarisė thuajse unike tė turkut Orhan Pamuk. Lexuesi shqiptar nė shqip, do tė merrte nga ky autor pėr herė tė parė “Unė jam e kuqja” e bashkė me misterin e kėtij romani mjaft tė diskutuar pėr tė nė arenė ndėrkombėtare edhe emrin e nobelistit mė tė ri, Orhan Pamuk, katėr vite mė parė.Shtėpia botuese solli edhe shumė prej vepra tė Pamuk nė shqip, ndėrsa emri i novelistit dhe “rezervimi” i ēmimit pėr veprėn e tij nuk do tė kalonte pa diskutimet e zakonshme nė postdhėnie e ēmimeve sidomos tė letėrsisė. Njohja me Pamuk Pamuk do tė vijonte tė lexohej nga lexuesi shqiptar me mjaft kureshtje, jo vetėm si njė nga tė paktėt shkrimtar qė ridimensionoi letėrsinė e vendit tė vet nė atė europiane, por edhe si njė autor me njė gjuhė dhe stil tė rrallė, veēori kėto qė dalin nė pah nė tė gjithė veprėn e tij. Pėrkthehet dhe botohet sėrish nga “Skenderbeg Books” me njė sėrė romanesh, ku spikasin “Bora”, “Shtėpia e Heshtjes” dhe “Jeta e Re”, dhe nė tė vėrtetė autori i tyre, jo vetėm qė ishte nė dijeni tė rritjes sė lexueshmėrisė sė veprės sė tij nė Shqipėri por madje ishte ftuar edhe tė vinte. Ftesė qė botuesja e veprės sė tij dhe shkrimtarja shqiptare, Flutura Aēka ia ribėn dhe qė e sjell nė Tiranė ditėn e djeshme. Pamuk nė Tiranė 58 vjeēari, i cili e pranon me gjithė modestinė e tij se gjithė jetėn s`ka ditur tė bėj punė tjetėr vetėm tė shkruajė romane ka mbėrritur ditėn e djeshme nė Tiranė me ftesė tė Flutura Aēkės, botueses sė thuajse gjithė veprės sė tij. Me njė agjendė mjaft tė ngjeshur, Pamuk ėshtė pritur ditėn e djeshme nga Presidenti Topi, Kryeministri Berisha dhe mė pas pėr nder tė tij u zhvillua njė ceremoni nė Senatin e Rektoratit tė Universitetit tė Tiranės nga ku ju dha edhe titulli “Doktor Honoris Causa”. Nė mbrėmje nėn kujdesin e kryesisė sė Kuvendit dhe nė kėto ambiente u promovua edhe romani mė i ri i tij i sjellė nė shqip, po nga e njėjta shtėpi botuese, “Stambolli”, njė vepėr autobiografike, pėr tė cilėn ka rrėfyer vetė autori. Gjithashtu Pamuk ditėn e sotme ka planifikuar njė vizitė nė qytetin e Beratit, ndėrkohė do tė rrėfejė edhe nė studiot televizive tė gjitha tė vėrtetat e tij nė lidhje me letėrsinė dhe jetėn e tij prej shkrimtari dhe qė prej katėr vitesh, edhe prej nobelisti. Pritja Presidenti Bamir Topi ka qenė personaliteti i parė shqiptar I cili ėshtė takuar me nobelistin turk Pamuk. Nė takimin e zhvilluar nė presidencė, Topi tha se "Vepra letrare e Orhan Pamuk shquhet pėr kėndvėshtrimin shumė origjinal, nivelin e lartė artistik dhe guximin individual pėr tė qenė influent nė politikė dhe intelektualisht". Gjatė takimit, kreu i shtetit shprehu kėnaqėsinė e veēantė pėr takimin me kėtė shkrimtar tė madh dhe vuri nė dukje se vizita tė kėsaj natyre ilustrojnė jo vetėm marrėdhėniet miqėsore mes dy vendeve e popujve, por dhe vlerėsimin pėr kulturėn dhe artin nė tėrėsi si dhe pėr librin nė veēanti. Fjala e Orhan Pamuk “Ju falėnderoj, kjo ėshtė njė ditė e paharruar pėr mua. Unė shkruaj prej 40 vitesh romane. Gjatė tėrė jetės sime s’kam bėrė punė tjetėr veēse kam shkruar. Unė e konsideroj veten autodidakt nė aspektin akademik. Nė vendin qė ndodhem nė periferi tė qendrės, perballemi me probleme tė njėjta. Ne kemi njė histori, pėr tė cilėn jemi edhe vetė pėrgjegjės. Ne duam t’i bashkohemi njė bote tė re, njė familjeje tė madhe europiane. Por, pėrqafimi qė po i bėjmė modernes, na krijon probleme morale. Ne duhet ta ndiejmė barrėn e historisė. Dhe duhet tė jemi edhe tė lirė nė kėtė botė moderne, qė tė mos humbasim ato vlera kulturore, ku kemi rrėnjėt. Ka shumė njerėz, sikundėr edhe unė,q ė duke ndjekur thellėsisht traditėn e popullit tė vet ndiejmė vėshtirėsi nė pėrqafimin e sė resė. Por, duhet tė kemi gjithnjė tė ngulitur nė mendje se nėse e pėrqafojmė qorrazi kėtė identitet tė ri, kjo do tė na bėjė tė humbim identitetet tona kombėtare. Ėshtė pikėrisht kjo qė ndodh kudo qoftė, nė Amerikėn Latine, nė Ballkan, nė Turqi, ne duhet tė jemi tė ndėrgjegjshėm, se nuk jemi robėr tė historisė, por nuk mund kurrsesi tė shkėputemi prej saj. Nė fund tė fundit, kėto tema gjallojnė nė romanet e mi.” Refleksion mbi “Jeta e Re” “Njė ditė lexova njė libėr, dhe e gjithė jeta ime ndryshoi.” Kėto janė fjalėt e para tė kėtij romani tė mrekullueshėm tė Orhan Pamuk. Njė student i inxhinierisė, Osmani, i shtyrė nga leximi i njė libri “tė ēuditshėm”, ndėrmerr njė udhėtim tė gjatė e stacionar nėpėr qytete, qyteza e fshatra tė njohura apo tė humbura tė Turqisė, tė asaj Turqie qė po ndryshon dėshpėrimisht nė sytė e tij, tė njė Turqie qė luhatet mes trysnisė konservatore dhe rendjes drejt modernitetit. Nė krye tė kėsaj udhe, djaloshi ynė rrėfimtar, do tė ndeshė dhe do tė bjerė shpejt pre e pasionit ndaj njė vajze, Xhananit, e cila e fut nė shtjellėn rrugėtuese tė kėtij libri, e tė dy bashkė, vazhdojnė nė kėrkim tė asaj “Jete tė re”, pėr ku i frymėzon libri. Mes aksidentesh, incidentesh e ngjarjeve tė ēuditshme, Pamuk na shpie udhės, ku njė lexues i regjur hyn symbyllas e harrueshėm: zhytja magjike nė leximin e njė libri. Por, tė kujt libri? Pamuk nuk jep pėrgjigje, pėr ta lėnė fantazinė e tij t’i bartet lexuesit. Ky libėr duket si njė ankth i pazbėrthyeshėm, por ėshtė realisht vetė shtypja qė tė jep ndikimi i njė libri jo tė zakonshėm, ndjesi qė e ka provuar ēdokush qė ia njeh shijen leximit. ”Tirana Observer”  Doli nga shtypi libri “Enciklopedia e ndarjes” Pėrgjigje shkencore e studiuesve shqiptarė Akademisė sė Maqedonisė Ballina e librit: Enciklopedia e ndarjes Nė botim tė Instituti AlbShkenca tė Prishtinės dhe Shkupit, doli nga shtypi libri ENCIKLOPEDIA E NDARJES. Fjala ėshtė pėr njė vėllim me kumtesa tė lexuara nė Kumtesa tė Tribunės shkencore tė mbajtur nė Prishtinė, mė 7. 10. 2009, nė temėn: Marrėdhėniet shqiptare-maqedonase  - konteksti i Enciklopedisė sė Maqedonisė. Me kėtė vėllim akademikėt shqiptarė iu patėn pėrgjigjur akademikėve maqedonasė me rastin e botimit tė Enciklopedisė maqedonase. Vėllimit i prinė kumtesa  e Akademik Rexhep QOSJES, Paragjykimet e vjetra nė kushte tė reja, ndėrsa mė tej vinė kumtesat e studiuesve: Prof. dr. Shefki SEJDIUT, Paradigma, formė sistemore (argumentimi apo edhe pėrgėnjėshtrimi) nė trajtime shkencore; Prof. dr. Agim VINCĖS, Enciklopedia e AMSHA-sė dhe ardhmėria politike e Maqedonisė; Prof. asc. dr. Iljaz REXHĖS, Vendbanimet dhe popullsia albane gjatė mesjetės nė hapėsirėn e Maqedonisė sė sotme (sipas burimeve sllave dhe osmane); Prof. dr. Qemal MURATIT, Enciklopedia maqedonase – njė botim i mbushur me frymė thellėsisht joshkencore; Prof. asc. dr. Begzad BALIUT, Marrėdhėniet shqiptare - serbe - maqedone, ndėrmjet krimit dhe ndėshkimit. Libri mbyllet me njė Deklaratė tė Institutit Alb-Shkenca, Prishtinė-Tiranė-Shkup. Instituti Albshkenca i Prishtinės dhe Shkupit, me kėtė vėllim nuk pretendojnė t'iu ketė dhėnė pėrgjigje tė gjitha ēėshtjeve tė ngritura nė Enciklopedinė maqedonase, pėrkundrazi, kėtė vepėr e konsiderojnė vetėm njė shembull simbolik se si duhet reaguar ndaj institucioneve shkencore tė popujve fqinjė kur ato sulmonė kulturėn materiale e shpirtėrore tė popullit shqiptar. Pėrurimi i vėllimit pritet tė bėhet kėto ditė nė Prishtinė. Albshkenca/pres 10.05.2010 Kur arsyeja fle, pėrbindėshi vjen Shkruan: Beqir Elshani Piktori i shquar spanjoll, Francisko de Goja (1746-1828), pėr nga fatkeqėsia e shurdhimit, pėr nga lufta kundėr pushtuesit francez dhe pėr nga idetė pėrkrahėse tė Revolucionit Francez ėshtė binjak me kompozitorin Ludvig van Bethoven. Ai pikturoi kryesisht nė pallatin e mbretit spanjoll nė Madrid. Nė pikturat e tij, Goja merr elemente tė artit italian dhe francez, dhe ishte i ndikuar nga piktorėt Tiepolo Batista dhe Diego Velaskezi. Pa dyshim qė Goja me artin e tij karakteristik ėshtė njė piktor i jashtėzakonshėm, qė tregon edhe pėrfshirjen e tij nė librin e njerėzve mė tė shquar nė botė si dhe shkrimet e ndryshme pėr jetėn dhe veprimtarinė e tij. Piktori e urrente mbretin dhe mbretėreshėn, prandaj u bėnte piktura tė shėmtuara. Ai ishte pjesė e shpirtit tė popullit spanjoll qė luftonte pėr liri, njėkohėsisht e pėrkrahte Revolucionin Francez nė vitin 1789. Po ky piktor i shurdhėr ndikoi tek mjeshtri i shquar i pikturave heroike Eugjen Delakroa si dhe impresionistėt e mėvonshėm. Nė pikturėn "3 Maj 1808", Goja tregon marrinė e luftės franceze, tė cilėt pushtuan Spanjėn. Ai nuk i dėnon vetėm francezėt, por tėrė mizorinė nė botė, dhe ėshtė njė pikturė patriotike, e cila mund tė pasqyrojė ngjarjen luftarake. Goja me njė mjeshtėri tė rrallė ka paraqitur harmoninė e fshehtė gjeometrike, dhe kjo fshehtėsi tablonė e ngrit nė nivel tė lartė artistik. Fytyrat e ushtarėve mizorė nuk shihen, mirėpo shpinat e tyre tė pėrkulura, qė shihen, janė ngjyrosur me njė formė tė mprehtė dhe me vija tė drejta. Vetė llamba ėshtė konstruktuar me vija tė qarta dhe me dritėn e bardhė reflektuese nė drejtim tė trimave me krahė tė hapura pėrballė pushkėve franceze. Drita e llambės ndriēon tokėn e pėrgjakur e nga trimat e pushkatuar pėr liri, dhe atė pikėrisht natėn e errėt qė simbolizon vendin e robėruar nga pushtuesit francezė. Kėtu vetėm zėri i trimave qė vriten pėr liri, klithmat e popullit dhe krismat e pushkėve nuk dėgjohet. Pas pėrfundimit tė luftės, Francisko Goja me vrullin e tij tė zjarrtė paraqet vdekjen heroike tė popullit spanjoll pėr liri dhe pavarėsi kombėtare. Pikturat e Gojės paraqesin ushtarėt francezė duke vrarė qytetarė, fėmijė; duke dhunuar femrat dhe duke pushkatuar revolucionarėt spanjollė. Me anėn e pikturimit tė tij artistik Goja krijoi epokėn e krijimtarisė sė pavdekshme, e cila ishte strukturė e realitetit tė luftės nė shekullin XVIII/XIX-tė. Manifestimi i tij shihet nė kryeveprėn “3 Maj 1808” si pushkatohen trimat e lirisė nga trupat pushtuese franceze, qė ishte njė ndėr ngjarjet mė dramatike nga tė gjitha pikturat historike. Kohėt e fundit kritika e ka vlerėsuar si njė ndėr anatemat mė tė mėdha mbi sadizmin kundėr njerėzve tė pafajshėm. Kjo pikturė mund tė quhet edhe ”Srebrenica” e 1994-ės, dhe ”Drenica” e 1998-ės ku janė masakruar me mijėra njerėz tė pafajshėm nga pushtuesi mė brutal serb i tė gjitha kohėrave. Nė krahasim me kohėn e luftės para 200 vjetėsh nė Spanjė, nė kohėn pa OKB, pa OSBE dhe pa potencialin e madh tė diplomacisė evropiane dhe ndėrkombėtare, me krimet qė Serbia ka bėrė nė Bosnjė Hercegovinė dhe nė Kosovė, ia ka kaluar pushtuesit francez nė kohėn e Napoleonit. Fatin e njėjtė tragjik tė pikturės "3 Maj 1808" e pėrjetoi edhe Bashkimi Sovjetik nė Luftėn e Dytė Botėrore me rastin e invadimit nga ushtria gjermane. Ndonėse qėllimi i pikturės ishte preventivė pėr mbrojtjen e njerėzimit nė Evropėn e qytetėruar, megjithatė sulmet dhe spastrimet etnike nga hordhitė serbofashiste ndodhėn edhe pas ”dokumentarit” tė gjeniut spanjoll. Nė kohėn e Gojės ende nuk kishte fotografi, prandaj pikturat e tij me pamje trishtuese tė luftės janė dokumentare tė ngjashme si nė ditėt e sotme tė luftės. Sot, gati 200 vjet mė vonė, piktura ėshtė befasuese po aq edhe aktuale, dhe kjo pikturė tragjike vėshtirė harrohet. Pėr herė tė parė nė vitin 1863 Goja botoi veprėn e tij me vizatime Desastres de la Guerra: Etapat e Luftės, ku paraqiten skenat e luftės me pasoja tė kobshme dhe metoda shtazarake nga trupat franceze. Nė kėto vizatime Goja paraqet ēdo gjė qė lidhet nė gjurmėt e luftės, pushkatimin, dhunėn, torturėn, tmerrin. Nė vizatimet e tij tė tmerrshme shihen fshatarėt e copėtuar kėmbė e duar dhe kokė: veprim kundėrnjerėzor qė bėhej pėr ta frikėsuar popullin spanjoll. Nė pikturėn e tij ”Dhe kėta janė si bisha” shihen gratė kryengritėse duke luftuar kundėr makinės vdekjeprurėse franceze tė Napoleonit. Gratė sokolesha sulmojnė me gurė e shkopinj ushtarėt e armatosur francezė qė i kanė shtrirė pėrtokė. Njė nėnė spanjolle me foshnjėn ngrykė nė vetėmbrojtje therė ushtarin, kurse njė tjetėr hedh gurin mbi ushtarėt e armatosur deri nė dhėmbė. Kjo pikturė tregon se si gratė janė tė egėrsuara para pushtuesit tė huaj. Tė njėjta etapa apo skena tronditėse tė luftės kanė ndodhur nė Kosovė dhe nė Bosnjė e Hercegovinė nga sulmet barbare tė armatės serbofashiste, synim i sė cilės ishte shfarosja e popullit shqiptar dhe boshnjak. Tė njėjta kėrcėnime dhe frikėsime me nxjerrjen e syve, me heqjen e kokave shqiptare dhe me therjen e foshnjės nė barkun e nėnės ushtria serbe ka bėrė nė Kosovė nė dhjetėvjetėshin e fundit. Prandaj derisa nga tokat spanjolle u tėrhoq pushtuesi francez, kurse nga Bashkimi Sovjetik u tėrhoq pushtuesi gjerman: nė Kosovė dhe Bosnjė e Hercegovinė ende nuk ka pėrfunduar procesi i kapitullimit tė pushtuesit serb. Me tė drejtė mund tė thuhet se boshnjakėt dhe shqiptarėt ende jetojnė nėn ankthin e kėrcėnimit tė luftės nga neokolonializmi serb. Evropa, tė cilėn Goja e quante ”njeri tė sėmurė” duket se ėshtė e dobėt pėrballė Serbisė, qė ndezi shumė luftėra dhe shkaktoi me mijėra viktima nė tėrė Gadishullin Ballkanik. Veprimtaria e Gojės me zellin e tij tė madh prej krijuesi, mė vonė pėr shkak tė shurdhimit merr trajta torturuese. Nė vitin 1872 piktori spanjoll Francisko de Goja nė moshėn 46-vjeēare humb dėgjimin, gjithashtu vuan nga tinitusi, i cili pėrcillej me zukatje dhe kumbim tė vazhdueshėm nė veshė. Njerėzit qė donin tė komunikoheshin me tė, duhej tė pėrdornin gjuhėshenjėn ose duhej tė shkruanin nė fletore. Ndėrkaq joshja e tij, prej njė piktori tė talentuar, ishte se shumica qė vinin nė kontakt me tė mėsonin gjuhėshenjėn. Mė vonė, nė kohėn e pleqėrisė Goja vendoset nė shtėpinė e tė shurdhėve dhe atje pikturon pikturat e mėdha nėpėr mure me motive trishtuese, tė cilat i kishte pėrjetuar shumė vite mė parė. Gjithashtu Goja merr rol didaktik me anėn e sė cilės fshikullon dobėsitė dhe veset e kėqija tė shoqėrisė pėr tė cilėn thoshte: ”Kur arsyeja fle, pėrbindėshi vjen”. Populli jetonte nė skamje, tė cilėt u goditėn nga etapat e luftės. Asnjė piktor nuk e kishte pėrshkruar gjendjen kaotike dhe dekadente tė Spanjės. Goja ishte njė piktor me motive politike, vetėm me 72 vizatimet e tij mund tė fliste para opinionit. Ky varg i vizatimeve quhej "Los Caprichos", ku demaskonte korrupsionin nė pallatin mbretėror dhe kishėn. Njė ndėr vizatimet e tij dallohet “Gomari dhe pacienti” ku fshikullon ministrin e jashtėm duke trajtuar gomarin si mjek, i cili nė udhėtim shėron pacientin  (kupto Spanjėn). Fshikullim tė ngjashėm bėn edhe me anėn e karrocierėve, tė cilėt me veprim tė kundėrt tėrheqin karrocėn e ngarkuar me kuaj. Njė kalė me kamxhik godet karrocierėt qė tė ecin mė shpejtė. Kjo paraqitje do tė thotė se njerėzit nuk i njohin kafshėt Siē dihet konflikti me njerėz tė ndryshėm ēon deri nė shastisjen e krijuesit, e cila ndikoi kryesisht tek piktorėt impresionistė, e tillė ishte edhe jeta e Francisko Gojės. Si ēdo i shurdhėr qė ndien mungesėn e harmonisė dhe kontaktit shoqėror ndiente edhe piktori Goja. Ai goditet rėndė nga shurdhimi, prej nga edhe arti i tij ndryshon nė bazė tė izolimit tė detyrueshėm nė vetminė e errėt - nė botėn tronditėse. Vetminė e kaloi nė shtėpinė e tė shurdhėrve nė periferi tė Madridit, atje mbushi muret me piktura tė tmerrshme, siē ishte “Saturni i kapėrdin fėmijėt e vet” dhe piktura tė ndryshme tė zeza. Me vete kishte vizionet dhe ankthin si rezultat i pėrjetimeve tė tmerrshme, pushkatimeve, dhunimeve, torturave, apo krejt ēka mund tė gjej njerėzimi nė zhargonin e sadizmit tė shfrenuar. Kritikėt e artit pyesin se cilat rrethana kanė ndikuar nė pikturat e tij tė tmerrshme: ishte shurdhimi qė krijoi piktura tė tmerrshme apo fantazinė e kishte qysh mė herėt? Me tė drejtė mund tė thuhet se falė fantazisė dhe shurdhimit tė tij janė krijuar pikturat qė tronditėn botėn. Atė qė bėri Goja i shurdhėr nė fushėn e artit, e bėri Bethoveni i shurdhėr nė fushėn e muzikės, prandaj falė shurdhimit tė tyre lindėn veprat e revolucionare qė befasuan njerėzimin nė botė. Ndonėse piktura e llahtarshme “Saturni i kapėrdin fėmijėt e vet” ėshtė riprodhuar si rezultat i shurdhimit dhe i ndėrprerjes sė komunikimit, megjithatė tregon realitetin e vuajtjes sė njerėzimit nė ēdo epokė. Saturni ėshtė njė fantazi e vetė piktorit qė gllabėron njė turmė tė madhe njerėzish. Jo vetėm kaq, sepse pėrbindėshi ”Saturn” shkatėrron pamėshirshėm dhe ėshtė i pangopur me kapardisjen e fėmijėve tė vet. Kurse Gjiganti me nėntitullin “Paniku” ėshtė njė pikturė alegorike me qėllime politike, e cila paraqet gjendjen themelore tė apokalipsės sė Gojės pėr ardhmėrinė e pavarėsisė sė Spanjės kundėr Napoleonit I. Kjo pikturė edhe sot ėshtė aktuale pėr popujt e shtypur qė luftojnė pėr liri dhe pavarėsi. Njė trup i madh, si njė ogur pėr luftėn me pasoja tė mėdha, udhėton me anėn e reve prapa bjeshkėve; ndėrkohė qė njerėzit dhe kafshėt nga frika marrin arratinė. Sipas pikturės shihet se piktori ishte njohės i psikologjisė shoqėrore, ndaj nuk harron tė angazhojė njė gomar dhe disa mėzetėr tė ngurosur (kupto indiferentė) qė nuk luajnė vendit, qė simbolizon se disa njerėz nuk dinė se ē’do tė thotė rreziku. Ky motiv ėshtė marrė nga vjersha me titull ”Profecia e Pirinejeve” e Juan Batista Arriaza (1808). Kėtu pėrshkruhet se nga bjeshkėt e Pirinejeve po vjen njė gjigant, i cili do tė mbrojė Spanjėn nga tirania e Napoleonit. Siē dihet Spanja ka qenė pjesė e perandorisė franceze, ndaj populli ėndėrronte pėr njė njeri gjigant, i cili do ta ēlirojė vendin nga perandoria franceze. Gjiganti simbolizon edhe bashkimin e popullit nė luftė pėr ēlirimin e atdheut, prej nga vjen edhe fjala e urtė se bashkimi bėn fuqinė. Tė njėjtin bashkim kishte edhe populli shqiptar nė luftė kundėr perandorisė turke dhe fqinjėve grabitqarė pėr ēlirimin dhe mbrojtjen e tokave shqiptare nė Lidhjen Shqiptare tė Prizrenit nė vitin 1878. Natyrisht qė ky motiv mund tė skicohet me anėn e sė cilės paraqitet invadimi i Spanjės nga ana e Napoleonit nė formė tė shqiponjės sė madhe, i cili fluturon mbi Pirineje dhe pėrhap hije mbi tėrė gadishullin, me popullin duke ikur nga frika dhe tmerri. Po ky motiv i llojit tė gjigantit tė tmerrshėm gjendet edhe nė kėngėt kreshnike shqiptare me personazhin kundėrpopullor - Bajlozi, i cili pėr tė dominuar mbi popullin shqiptar mundohet qė me anėn e dhunės ta thyej moralisht dhe ekonomikisht. Derisa Goja shqiponjėn e nxjerrė nga alpet Pirineje, folklori shqiptar pėrbindėshin bajloz e nxjerrė prej detit, qė ka dalė pėr tė pushtuar tokat shqiptare. Ka indikacione qė ky motiv tė jetė universal, por edhe i veēantė nė historinė e artit, qė ka ardhur si pasojė e shurdhimit tė tij me pikėpamje pesimiste tė mjedisit shoqėror. Nė krahasim me piktorėt tjerė qė pėr motiv kishin pamjen e natyrės, apo portretin, Goja pikturonte ēdo gjė qė i pėrkiste ndjenjave tė tij personale. Ashtu siē ishte shkrimtari Miguel Servantesi pėrshkrues i traditės spanjolle nė veprėn e tij ”Don Kishoti”, po ashtu Francisko de Goja ishte ngjyrues i traditės popullore nė pikturat e tij dramatike. Njėra ndėr to ėshtė gara me dema, ku njeriu e ndien erėn e gjakut, rėrės sė nxehtė dhe tronditjen shpirtėrore. Ai u fut thellė nė motivet e tmerrshme tė vuajtjes sė popullit, pėr tė cilėn shpreh ndjenjėn e revoltės. Pėrveē kėsaj, Goja ishte i frymėzuar edhe nga shtypi i revolucionit francez si dhe miqtė e tij shkrimtarė. Goja ziente nga energjia dhe dukej si njė fshatar: me dell dhe me temperament, me muskuj tė ēeliktė, me fytyrė tė errėt e me sy tė thella nė gropė nėn vetulla tė degėzuara. Ai i binte kitarės dhe vallėzonte bukur. Ishte i shkathėt nė mbrojtje dhe pėlqente tė gjitha lojėrat popullore sportive - kryesisht garėn tradicionale tė demave. Mbi tė gjitha, tek Goja dallohej magnetizmi i tij, ishte i mrekullueshėm dhe ambicioz, nuk mbėshtetej nė fraksione politike, prandaj kishte shokė nga tė gjitha kategoritė. Ishte energjik dhe kur pikturonte vepronte si njė tornado nė pėlhurė, sa tė lente pėrshtypje se ndonjė furtunė ia shtynte dorėn. Nė vitin 1825 shėndeti i Gojės keqėsohet, pjesėn tjetėr tė jetė e kaloi nė mėrgim, nė Bordo nė Francė. Ai mori njė rrugė tė mundimshme pėr tė vizituar Madridin, ku edhe shikimi e tij u dobėsua sa qė u detyrua tė pikturojė me anėn e qelqit zmadhues. Goja, ashtu siē ishte i errėt nė dėgjim, vdiq natėn mė 15 prill 1828 nė Bordo dhe qėndroi i varrosur atje, derisa nė vitin 1901 trupi i tij u kthye nė Madrid.   RAKIP MEGJUANI, ĖSHTĖ NĖ SHĖRBIM TĖ PĖRPARIMIT DHE TĖ RIBASHKIMIT KOMBĖTAR! Shkruan: Fadil SHYTI Ėshtė bėrė zakon, kjo sėmurje kronike nga disa kalemxhinj tė sojit tė ngritjes sė 100 flamujve tė huaj; apo mė saktė tė sojit tė kameleonėve qė kujtojnė se, ”ēka fluturon hahet”, tė hiqen tani si shpėtimtarėt e kombit nė fusha tė shkencės; tė artit e tė kulturės, e, madje edhe tė politikės “kombėtare”, - pa ēka se deri dje as guxonin tė ngritnin zėrin pėr tė “vėrtetėn” e tyre. Pėr mė tepėr dhe pėr mė keq: tė gjitha kėto vlera njerėzore dhe kombėtare i bėjnė mishmash, kurdoherė; duke i zier sipas orekseve tė qarqeve mė reaksionare brenda dhe jashtė Shqipėrisė Etnike. Pėr tė bėrė kėtė punė tė “ndershme”, atyre, padyshim dhe pa ngurrim u shkon mendja qė tė pėrpiqen tė hedhin baltė mbi figura tė ndritura kombėtare qė i deshėn dhe i duan, i ruajtėn dhe po i ruajnė pėrparimet e djeshme dhe tė sotme kombėtare; nga tė gjitha kėto fusha tė jetės sė shqiptarėve. Kėtė mundim tė kotė, siē po vėrtetohet nga dy shkrime tė mbushura me vrer kundėr Ragipit e ka marrė dhe intelektuali “i famshėm”, Sami Islami. Ky zotėri, i cili fėshfėrinė, -siē do tė thoshte Noli ynė i madh, “si kofini pas tė vjeli”, duke vajtuar si shumė qyqarė e kukuvajka tė tjera, - pse dikur nė njė kohė kur sundonte “diktatori” Enver Hoxha, shqiptarėt, qenkan detyruar tė NJĖSOJNĖ gjuhėn e tyre!!! - Dhe, shih pėr kėtė, ky “satrap” Enveri, e paska shtuar mė tej persekutimin ndaj shqiptarėve, tė cilėt kurdoherė e paskan “dashur” NDARJEN sipas, motos sė grupit tė paraardhėsve tė tyre qė nga Kongresi i Manastirit (1908) qė, e paskan lėnė amanetin e “shenjtė”: “bashkim dialektesh ndarje zemrash”, dhe “ndarje dialektesh, bashkim zemrash”!!! - “Dhe, pėr mė keq”: kur ky “diktator”, i “nxitur” nga qarqe tė huaja - i paska eliminuar pamėshirė; gjithė ato banda kriminelėsh qė hynin nga toka, deti dhe qielli qė lėshoheshin si futat me parashute; - tė dėrguar nga imperialistėt e etur pėr koloni; - toka tė huaja - pra, dėrgoheshin nga lindja sllave dhe perėndimi “miqėsor” - tė cilėt mjerisht paskan qenė “kosovarė”. - Sa kot po pėrpiqeni z. Islami dhe kompania juaj e “shkencėtarėve”, kinse, historianė “kombėtarė”, kur mendoni doni t“i rehabilitoni kriminelėt-diversantė; e atyre qindra shqiptarėve tė pafajshėm tė vrarė maleve, fushave dhe qyteteve tė Shqipėrisė, nga vitet 1945-1982 si dikur qė vranė paraardhėsit e tyre bandat e Xhafer Devės dhe Pajazit Buletinit dhe tė Rexhep Mitrovicės; tė cilėt nė Tiranė dhe gjetiu nė atdheun tonė, Shqipėrinė Nėnė, nėn emblemat fashiste tė Hitlerit e Musolinit; kanė vrarė e kanė plaēkitur pamėshirė dhe etshėm gjatė LDB-sė. - Kur jemi kėtu tek kjo histori e hidhur, dua t“ia pėrkujtoj z. Sami Islamit se, pėr ata “kosovarė”, qė vajton ti dhe shumė tė tjerė si ti; -mos kujto(ni) se e mashtroni njeri; kur kujtojmė kėtu faktin se, pėrkundėr gjithė atyre tė kėqijave qė i bėnė ata bukėshkalėt e Kosovės Kreshnike; Enver Hoxha dhe qeveria e Tiranės; e dalė nga gryka e pushkės e rritur e zhvilluar dhe e forcuar nga djersa e punės–kurrė se ka hequr interesimin dhe ndihmat pėr popullin vėlla tė Kosovės dhe tė viseve tė tjera shqiptare. - Pse ju or z. Islami, dhe tė tjerė vajtues si ti; kurrė nuk bėheni shqiptarė tė sinqertė e tė thoni: “Po kėta mercenarė tė paguar e tė strehuar nga tė huajt, qė pėrtej kufijve me ish-Jugosllavinė, Greqinė, Italinė, Gjermaninė e mė tej; -madje dhe deri nė Rusi, pėr kėto “viktima” tė luftės herė tė hapur e herė tė fshehur kurdoherė gjendeshin aleatėt qė interesoheshin t“i shpėtonin kėta “fatkeq”; qė nga Titoja, Hrushqovi e tjerė tė cilėve, Enveri Legjendarė, i cili qe ZOT nė vendin e tij e jo spurdhjak qė do tė mund ta kapnin pėr hunde, sikur sot-qė po i kapin pėr hundėsh politikanėt shkretanė, jo vetėm agjentėt tė UDB-sė e KGB-sė, e tė tjera agjentura tė huaja, por edhe ambasadorėt e huaj tė akredituar nė Tiranė, Prishtinė dhe nė Shkup. Ay, burrė i madh i kombit, as lajkatarėve, as kėrcėnuesve-gjakatarė, kurrė s“ua vari veshin ēfarė lehnin prapa gardhiqeve; asnjėherė s“ua bėri qejfin duke mos lejuar qė ata tė bėhen pėr asnjė sekondė ZOTĖR shtėpie nė Shqipėri, kur Ay nė ballė tė popullit, sundoi dhe vendosi shqiptarisht, pėr kombin shqiptar.  - Pse, ju ore “tė uruar” asnjėherė nuk ia thoni tė vėrtetėn popullit; po, ēfarė bėnin apo ēfarė kishin planifikuar tė bėnin kėta falangistė tė pasluftės sė dytė botėrore; kur i vėrsuleshin me armė deri nė dhėmbė, apo xheparoshė tė fryrė, -trafikantė mafiozė, me deviza tė huaja; drejt Shqipėrisė Socialiste. Pse, nuk e thoni ju kurrė; a kryen kėta “engjėj” ndonjė krim apo tė gjithė ishin burgosur ose vrarė, pasi kishin bėrė peligrenazhe “paqėsore” nė Meke apo nė Vatikan. - Pse ju nuk merrni kurajėn, tė thoni bile njėherė: Kėta “atdhetarė” qė ranė viktima tė regjimit komunist tė Enver Hoxhės, a u pėrgatitėn bile njėherė tė sulmonin si diversantė, ish-Jugosllavinė e cila kishte okupuar aq shumė troje shqiptare, apo Greqinė okupatore e cila, po aq sa ish-Jugosllavia, e kishin gllabėruar Ēamėrinė dhe kishin bėrė aq shumė mizori kundėr shqiptarėve autoktonė, ēamriotė?! - Nėse vendet mike perėndimore qė ju i keni aq pėr zemėr, e kishin aq shumė hallin si ta rrėzonin “Qeverinė e Hoxhės?-siē e quajnė shpesh; -pėrse, nuk e kishin kėtė hall dhe zell aq tė madh t“i ēlironin shqiptarėt nga okupatorėt sllavė?! Nėse, juve dje deh sot nuk iu shkon pėrshtati ta thoni kėtė; ja, me kėtė rast po ua them unė – pa dorashka: kolonizatorėt mė tė egėr qė i njeh historia botėrore, nuk mund t“ i sulmonin sivėllezėrit e tyre kolonizatorė-pa u ngritur fuqishėm popujt liridashės, pa u rrezikuar vetė interesat e tyre strategjike nė rajonin tonė?! - Dhe, pėrse nuk na thoni kurrė, pse nuk e kishin kėtė qėllim edhe mercenarėt “ shqipfolės” tė sojit tė titistėve shqipfolės dhe anti-enveristėve tė mjerė?! - Rrejnė ata qė thonė se Shqipėria nuk na ndihmoi pėr 50 vjet me radhė, bile, pa harruar tė theksojė qė kjo ndihmė vėllazėrore vazhdoi dhe deri nė ditėt tona! Kujtoj, me kėtė rast se: - Qė nga hapja e shkollave tė para shqipe nė Kosovė, sjellja e abetareve u bė nga mėsuesit zemėrbardhė tė Tiranės, tė Korēės e tė Vlorės -e deri tek koromania e baroti i thatė i topit - gjatė; luftės ēlirimtare tė UĒK-sė, Shqipėria, kurdoherė ėshtė gjetur pranė nesh, si njė NĖNĖ e sakrifikuar, nė tė gjitha betejat dhe frontet e jetės. Ajo, na dha lotin dhe gjakun, ajo na dha dritėn dhe qėndresėn! Ajo, na ka ndihmuar pa interesa meskine as neo-strategjike tė bazuara sipas konjukturave politike, tė tyre vetėm pėrfituese, - siē e kanė bėrė dhe po e bėjnė shumė shtete mike e bile, edhe armike; - qė po na “ndihmojnė” tė ngjitemi lart e mė lart – e, pastaj, tė na e thyejnė qafėn si mos mė keq! Tė na kthejnė prapa nė historinė e errėt tė ricopėtimeve, sipas orekseve ballkanike dhe aprovimeve tė Evropės Plakė. - Secili shqiptar dhe secila shqiptare, duhet ta ruaj si vath nė vesh tė vėrtetėn dhe kujtimet se: pa ndihmėn e Shqipėrisė administrative; shqiptarėt nė viset e tyre tė robėruara do tė kishin mbetur robėr tė mendimit dhe tė veprimit; kundėr okupatorėve sllavė dhe tė tjerė, pėr jetė tė jetėve. Themelet e para tė diturisė dhe tė qėndresės, ne shqiptarėt e trojeve tė robėruara tė Shqipėrisė Etnike, i kemi marrė nga Shqipėria Nėnė, pastaj, e kemi ngritur mė lart organizimin dhe qėndresėn pėr ta bėrė, Shqipėrinė-Shqipėri. Tani, z. Islami po i rikthehem dyshimit tėnd tė pabazuar nė fakte: pėr tė sqaruar ty, nėse sadopak e ke tė pastėr e tė zhvilluar logjikėn e arsyes: dua tė tė them: se, Mexhuani nuk ėshtė “njeri qė nuk din tė shkruan drejt emrin e vet”, me kėtė rast dua qė pėr hir tė sė vėrtetės t“i njoftojė lexuesit qė nuk e njohin atdhetarin e madh, Mexhuanin se, - siē mė ka folur njė mik imi i cili e paska vizituar nė shtėpi kėtė burrė bujar dhe trim dhe tė ditur, - nė odėn e tij vatėr pėr mikpritje e bujari pėr atdhetarėt nuk mund tė shohim mobile tė klasit tė parė, ashtu siē mund tė shohim nė sallonin e ndonjė ministri, deputeti o biznesmeni tė Kosovės sė varfėr; qė, tani jetojnė me komoditete e lukse tė papara ndonjėherė; por mund tė shohim njė bibliotekė “tė dytė” tė Kosovės Shqiptare. Me kėtė dua tė them se, ajo bibliotekė ėshtė tempull diturie pėr tė, pėr familjen e tij dhe pėr tė gjithė bashkėpunėtorėt dhe popullin e tij, qė e do aq shumė. Mos harroni gjithashtu, z. Islami se kėto libra, Muxhuani nuk i ka pėr dekorime, por i ka pėr lexime dhe studime tepėr tė begatshme. Kujtoj, qė njerėzit e ditur me njė bagazh veprash tė mira edhe jetėsore; nuk mund tė quhen me aq papėrgjegjėsi, “njerėz analfabetė”; dhe nuk duhet “tė lodhesh” kot sė koti nga mbrojtja e tyre kur kėta ia bėjnė sė vėrtetės gjuhėsore dhe historike. - Mbase, kur jam duke e trajtuar kėtė ēėshtjen e librave; -nuk e teproj kur ua them njė “sekret” se, -po njė tė tillė por, shumė mė tė pasur e kishte dhe Gjeniu Enveri, i cili, - siē shkruan veterania e LANĒ-re, dhe shoqja e tij e jetės, Nexhmija nė kujtimet e saj “Jeta ime me Enverin”: “Enveri, i kishte 25 000 libra nė shtėpi, tė cilat i lexonte vazhdimisht; bile shpesh i lexonte dhe dy-tri njėkohėsisht”. - Tani, ju pyes z. Islami; po cili politikan shqiptar, qė me njėmijė e njė dredhi e pasuri ka ardhur nė pushtet e ka njė pasuri tė tillė NJERĖZORE dhe cili prej tyre lexon aq shumė?! - Mė besoni se do tė isha i kėnaqur po kishim sė paku njė udhėheqės si Ay, qė tani e ka pėr oreks tė pashuar leximin dhe qė do mendonte e vepronte me kokėn e vet, e jo sipas mėsimeve tė huaja dhe vetėm tė huaja! Idenė e ribashkimit tė kombit dhe NJĖSIMIT tė tij e kishin rilindėsit tanė detyrėn mė parėsore dhe mė sublime! - Mos harroni z. Islami dhe kompania jote se, kėtė objektivė, jo vetėm me fjalė, por dhe me qindra e mijėra vepra e kishte edhe shqiptari i madh, Enver Hoxha. - Me kėtė rast dua pėrkujtoj lexuesve se, kur akademiku ynė, Rexhep Qosja mė 1996 erdhi nė Malme tė Suedisė, nė Shoqatėn atdhetare “Liria”, duke folur pėr ēėshtjen kombėtare nga aspekte tė ndryshme tė saj; kur njėri nga pjesėmarrėsit e pyeti pėr Kongresin e Drejtshkrimit i mbajtur mė 1972 nė Tiranė qė, u organizua siē po thuhet nga shqiptari i madh, Enver Hoxha; ēfarė mendon profesor i nderuar, pėr kėtė veprim tė Enverit? - Me atė rast, profesori Rexhep Qosja qe pėrgjigjur: ”Pavarėsisht, si e trajtojnė disa kėtė ēėshtje, si organizim “diktati”, si pėrpjekje e Enverit, “pėr tė dominuar toskėrishtja” nė gjuhėn letrare shqipe etj, etj, - Enveri, bėri shumė mirė qė e organizoi kėtė Kongres tė famshėm dhe, duke vazhduar mė tej shtoi: ...edhe nė Francė, dikur shekuj mė parė ėshtė bėrė njė hap i tillė nga njė Kardinal ”diktator” i cili quhej, Reshlie - Prandaj, pėr kėtė veprim, “diktati”, Franca , Kardinalin, Richelieu. e respekton pėrjetėsisht.-tha R. Qosja. ...Dhe, e ruan sot e sot; me fanatizėm gjuhėn e saj letrare, tė NJĖSUAR” - tha, profesori, R. Qosja. ...Dhe, gjithnjė, duke u bazuar nė gjurmėt historike tė gjuhės franceze po citoj, (F.SH): “L’Académie franēaise fut fondée en 1635 par Richelieu. Les statuts et rčglements visés par le Cardinal, avec les lettres patentes signées en 1635”; (pėrkthmi nė shqip): ”Akademia franēeze ėshtė themeluar mė 1635 nga Kardinali, Risheliė. Statuti dhe rregullorja e hartuar nga Kardinali, me patentet (lejet) tė nėnshkruara mė 1635. Prandaj, ky vit mirret si fillim i gjuhės sė njėsuar frėnge! - Pra, shkurt e shqip, profesori - tha: ”Enveri bėri shumė mirė qė e bėri kėtė hap tė madh shkencor dhe kulturor”!... - Gjithashtu, dua t“ ua pėrkujtoj Ty dhe bashkėmendimtarėve si ti qė jeni fryrė si bibanėt nga ambiciet tuaja ”patriotike” lokaliste e krahainoriste tė ”gegėrishtes” e tė ”kosovarishtes” – sė persekutuar” nga Enveri, se, i madhi gjuhėtar, Idriz Ajeti aspak nuk mendon si ju, o shkretanė! Ky burrė i madh i letrave tė Gjuhės Shqipe, kėtė pėrpjekje tuajėn tė kotė, e ka rrėzuar disa herė me njė mal argumentesh shkencore. Mua, mė kujtohet se, kur Radio Televizioni Shqiptar, e dha njė dokumentar pėr jetėn e tij tė bujshme shkencore, ky doajen i gjuhėsisė shqiptare, pėrveē tjerash tha: ”Pėrpjekje pėr dominimin e dialektit toskė, mbi dialektin gegė, nuk ka pasur nga askush”! ...Duke vazhduar mė tej, foli pėr kėtė ”pikėn neurologjike”, tė infinitivit verior; qė, ju e konsideroni si shkeljen mė flagrante nga vėllezėrit tanė gjuhėtarėt toskė-tė nxitur nga Enveri. – “Pėr kėtė, njė punė e madhe (debatuese) u bė aty - dhe shtoi: - iu siguroj... qė, infinitivi verior nuk e pasuron shqipen , pėrkundrazi , - e varfėron atė”. - Po kėtė qėndrim, pėr vite tė tėra e deri sot, e kanė mbajtur si flamur qėndrese tė sė drejtės shkencore edhe “toskėt” tjerė si: Shaban Demiraj, Isa Bajēinca, Shefkije Islami, e tė tjerė dijetarė e dijetare tė shqipes nga jugu nė veri, nga lindja nė perėndim! Shkencėtarėt qė, nuk i tretin mendimet e tyre gjeniale, andej nga treten erėrat politike “demokratike” tė mbėshtjella me njėmijė e njė prapėsi, madje edhe me ide fashiste e fundėrrina si kėto; – tė cilat kudo dhe kurdoherė i ka dėnuar dhe do t“i dėnoj koha e popujve liridashės. - Mos u pėrpiqni kot sė koti ore zotėrinj; tė merrni “kafshatėn e madhe”-qė, s“ju takon se, pastaj nuk do tė mundeni ta pėrtypni dot, - dhe u mbetet nė fyt e mbyteni nė vend! –Pra, mos provoni t“jua kaloni me “zbulime tė reja”, korifejėve tė gjuhės shqipe, qė ishin pjesėmarrės nė atė Kongres tė shenjtė gjithėkombėtar! - Mos tentoni kot pastaj, qė, me shpifje, trillime dhe injorime, t“ i bėni ato si tė ligjshme dhe si ide dhe vepra “kombėtare” vetėm mendimet dhe veprimet tuaja bastarde, - sepse, NJĖSIMI i gjuhės shqipe na duhet, na duhen edhe NJĖSIME tė tjera kombėtare si Flamuri, Abetarja, e tė tjera elemente tė shenjta si kėto, por jo kurrsesi tė provoni ta mbysni mendimin dhe veprimin revolucionar i kalitur dhe i ngritur nė shekuj nė panteonin e lirisė njerėzore dhe kombėtare! Pėrpjekje tė tilla, koha ėshtė dėshmitare, se dje, sot dhe nesėr kanė dėshtuar, po dėshtojnė dhe do tė dėshtojnė me turp! Suedi, 19 prill 2010 Ta mbrojmė gjuhėn standardeshqipe nga pėrēarėsit e kombit shqiptar Kryesia e Lidhjes sė shkrimtarėve tė Kosovės ka dalė me njė kumtesė nė mbrojtje tė gjuhės standarde shqipe. Nė kumtesėn firmosur nga Adem Demaēi thuhet se: KUMTESĖ E KRYESISĖ Rreth diskutimeve pėr shqipen standarde Kohėve tė fundit ėshtė zhvilluar njė valė diskutimesh rreth shqipes standarde. Bartės tė kėtyre diskutimeve, autorė, kryesisht larg dijes shkencore nė fushė tė gjuhėsisė, i kanė bėrė objekt sulmi dy prej vlerave mė tė rėndėsishme tė kombit: gjuhėn shqipe dhe Kongresin e Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipe (1972), i cili ligjėsoi standardin e saj. Si duket, diskutuesve tė standardit duhet t’ua kujtojmė se nė historinė e popullit shqiptar Kongresi i Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipes (1972) dhe Konsulta e Prishtinės (1968), krahas Shpalljes sė Pavarėsisė sė Shqipėrisė (1912) dhe ēlirimit tė Kosovės (1999), janė ngjarjet mė tė rėndėsishme kombėtare tė shekullit XX, qė shėnojnė jetėn kombėtare dhe sendėrtojnė unitetin e identitetit tė popullit shqiptar. Por, e dimė se pėrpjekja pėr pėrmbysjen e kėtyre dy institucioneve historike dhe riorganizimin e shqipes standarde mbi baza tė tjera, duke pėrfshirė kėtu edhe ngritjen e njė standardi tė ri pėr nėnshtetasit e Republikės sė Kosovės, do tė kishte pasoja largvajtėse nė ēintegrimin e tė gjithė pėrbėrėsve kulturorė, mendorė, ekonomikė dhe madje shpirtėrorė tė popullit shqiptar, pėr tė cilėt ėshtė punuar shekuj me radhė. Propaganduesve tė ndarjes sė gjuhės shqipe sot nuk u mjafton ndarja e popullit shqiptar nė shtete tė ndryshme politike, nuk ju mjafton ndarja me kufij politikė, veē se vazhdojnė nė mėnyrėn mė anakronike t’i propagandojnė kufijtė e vjetėr krahinorė, etnografikė, fisnorė dhe fetarė tė popullit shqiptarė e tė pasurisė materiale e shpirtėrore tė tij, nė kohėn kur Evropa vazhdon t’i bėjė tė padukshėm edhe kufijtė shtetėrorė a ideologjikė tė shekullit XIX e XX, pėr tė cilėt ka investuar shumė nė pikėpamje intelektuale, filozofike, kulturore, politike, ekonomike dhe shtetėrore. Propaganduesit e pėrkufizimeve tė reja krahinore tė shqipes vazhdojnė t’i shquajnė kufijtė etnografikė, nė kohėn kur Evropa vazhdon tė rrėnojė mure shumė tė larta, pėr tė cilat ka investuar djersėn e disa popujve, tė disa dekadave dhe madje tė disa shteteve. Bartėsit e kėtyre ideve nė Shqipėri dhe nė Kosovė janė kryesisht publicistė, qė, mė parė se tė merren me ēėshtjen e njė gjuhe tė re, janė marrė me krijimin e njė kombi tė ri, kombit kosovar; janė gjuhėtarė, qė, mė parė se tė merren me gjuhėn shqipe dhe strukturėn e brendshme gjuhėsore tė standardit tė saj, merren me paradigmat politike tė saj; janė autorė tekstesh gjuhėsore a publicistike, tė cilėt duke mos i njohur, a duke mos dashur t’i njohin parimet themelore mbi tė cilat ėshtė krijuar standardi i sotėm i gjuhės shqipe, ankohen pėr mangėsitė e tij, tė cilat nė parimet themelore tė Kongresit tė Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipe (1972) paraqesin rregullat dhe synimet themelore tė bazės sė standardit. Ata ankohen pėr kohėn historike nė tė cilėn ėshtė organizuar Kongresi i Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipe (1972) dhe pėr frymėn ideologjike tė asaj kohe, ndėrsa vetė shkruajnė nė shtypin ditor dhe sidomos paraqiten e flasin nė mediet e elektronike nė frymėn tipike titiste; ata atakojnė bardėt e standardit tė gjuhės duke pėrzgjedhur njėanshėm diskutimet e tyre gjatė dhe sidomos para Kongresit, duke i keqpėrdorur kėshtu mendimet e tyre sipas modeleve tipike bolshevike; ata identifikojnė bazėn dialektore tė shqipes standarde, duke e identifikuar nė mėnyrė tė njėanshme me personalitete tė caktuara politike, ndėrsa tkurrin nė pėrmasa tė skajshme kufijtė nėndialektorė tė propozimeve tė tyre, madje deri te propozimi pėr njė standard tė ri: kosovarishten; ata vazhdojnė tė ankohen pėr bazėn e rrudhur krahinore tė shqipes standarde, ndėrsa vetė punojnė pėr zgjerimin primitiv tė gramatikės sė saj; ata ankohen pėr pėrjashtimin e leksikut tė gegėrishtes, sado vetė shqipen standarde vazhdojnė ta pasurojnė me sllavizma, italianizma, anglicizma e turqizma. Duam t’ua kujtojmė se gjuha shqipe dhe kombi shqiptar janė dy pjesė tė pandashme tė njė identiteti, prandaj pėrpjekja e pėrtashme qė prej tij tė themelojnė identitete tė reja krahinore, gjuhėsore apo politike ėshtė pėrpjekje kundėrhistorike e individėve dhe e grupeve tė caktuara, ėshtė pėrpjekje me synimet largvajtėse, tė cilat janė tejkaluar gjatė periudhės sė Rilindjes Kombėtare Shqiptare. Anakronizmi i tyre del nė pah edhe me faktin se ata pėrpiqen tė krijojnė kombe nė njė kohė kur koha e formimit tė kombeve ėshtė zėvendėsuar me kohėn e krijimit tė shteteve. Duke u pėrpjekur ta rrėnojnė strukturėn bashkėkohore tė standardit tė saj, nė tė vėrtetė ata, pėrpiqen qė njėkohėsisht t’i rrėnojnė themelet e kombit modern shqiptar. Nuk e dimė a ka nevojė tė thuhet se disa nga kundėrshtuesit mė tė flaktė tė vlerave tė standardit nė Republikėn e Shqipėrisė, ka kohė qė po pėrfundojnė lektorė nė Seminarin e gjuhės shqipe nė Beograd, ndėrsa disa nga propaganduesit e idesė sė identitetit kosovar, ka kohė qė po vishen me pushtet nė komisionet dhe nė institucionet politike dhe shkencore e kulturore tė Republikės sė Kosovės. Mbase nuk ėshtė pėr t’u habitur pse brenda njė kohe tė shkurtėr nė Republikėn e Kosovės, krahas gjuhės shqipe, nė tė vėrtetė standardit tė saj, janė sulmuar edhe disa shenja dhe vlera kombėtare, qė simbolizojnė vlera historike tė identitetit kombėtar, tė popullit shqiptar e tė trashėgimisė materiale dhe shpirtėrore tė tij. Lidhja e Shkrimtarėve e Kosovės, anėtarėt e djeshėm dhe tė sotėm tė sė cilės kanė kontribuar shumė pėr pasurimin dhe zgjerimin e gjuhės shqipe dhe tė standardit tė saj, duke e konsideruar gjuhėn shqipe vlerė identifikuese tė secilit qytetar tė popullit shqiptar, e konsideron tė palejueshėm diskutimin e standardit tė shqipes nė nivele grupesh, klanesh e individėsh, tė cilėt mė parė se pėr plotėsimin e standardit tė gjuhės, kanė synim rrėnimin e identitetit historik tė folėsve tė saj. Lidhja e Shkrimtarėve e Kosovės fton studiuesit, shkrimtarėt, publicistėt dhe tė gjithė ata qė nė njė formė a njė tjetėr merren me gjuhėn shqipe, qė tė punojnė nė pasurimin e saj me vlera gjithėkombėtare dhe tė angazhohen nė mbrojtjen e saj prej prirjeve histerike tė diskutimeve rreth saj. Kryetari, ADEM DEMAĒI Nė Prishtinė, mė 15.04.2010 Njeriun, qė nė vend tė radios dhe televizorit ka libra, duhet nderuar! (Pėrgjigje ndaj shkrimit tė Sami Islamit botuar nė albaniapress) Shkruan: Beqir ELSHANI Nė fillim po tregoj se shkrimi juaj kundėr analistit Rakip Megjuani pėr mospajtimin rreth drejtshkrimit tė gjuhės shqipe duhet t’i pėrgjigjeni me fakte, jo me emocione. Sipas titullit “ tė Megjuanit dhe disa megjuanėve tė tjerė” shihet se me njė gur qėlloni tė gjithė ata qė nuk pajtohen me ju. Derisa nė shkrimet kritike tė R. Megjuanit ka sqarime me maturi, nė anėn tuaj ka mospajtime me emocione: kėrcėnime dhe pėrbuzje, aq mė tepėr ndaj intelektualit dhe veprimtarit tė shquar pėr bashkimin e Kosovės me Shqiperinė. Duhet pasur parasysh rrethanat e kohės dhe vendit, derisa Megjuani shkruan nga Kosova e varfėr me demokraci tė ndrydhur, ai qėndron mė lartė se unė qė jetoj nė Suedinė e pasur dhe demokratike. Prandaj mė erdh mirė qė qytetari i Prishtinės u tregua i matur dhe fisnik ndaj shkrimeve tė qytetarit qė jeton nė Londėr. Si tė mos jetė mė fisnik Megjuani, kur nė vend tė mobileve luksoze ka bibliotekė vetjake, prandaj njeriun qė nė vend tė radios dhe televizorit ka libra, duhet nderuar. Nėse ju nuk e njihni se kush ėshtė Rakip Megjuani, tė cilin e pėrbuzni me mospėrfillje “njė farė”, ju kėshilloj tė pyetni poetin e madh shqiptar (jo kosovar), Zeqir Gėrvallėn, pėr tė cilin keni shkruar nė faqen albaniapress.com. Mė nė fund, baca Rakip Megjuani nuk brengoset nėse disa “kalamaj” nuk e njohin, pėrkundrazi janė shumė tė tjerė qė e njohin dhe e nderojnė dhe njėri ndėr ta ėshtė veprimtari dhe atdhetari - Fehmi Berisha, i cili me shkrimin e tij “Enver Hoxha Nacionalist mė i madh se unė” e pėrgėzon dhe e fton nė takim. Tė them tė drejtėn, Megjuanin e njoh me anėn e shkrimeve tė botuara nė faqet elektronike, ashtu siē i njoh veprimtarėt dhe analistėt e diplomacisė kombėtare - Dr. Mehdi Hysenin, Dr. Koēo Danajn dhe shumė tė tjerė. Nė anėn tjetėr, me mospėrfilljen tuaj ”njė farė” Megjuani, ju keni nėnēmuar vetveten, jo analistin kombėtar. Tė keni parasysh moshėn tuaj pėrballė njė mbrojtėsi tė ēėshtjes kombėtare - Megjuanit. Ngjashėm veproi edhe L. Loshi, i cili me pėrbuzjen “njė farė” iu drejtua atdhetarit dhe analistit tė frytshėm, Dr. Mehdi Hysenit, qė pėr  bashkimin e tokave shqiptare nė Shqiperinė Etnike i mbush tė gjitha faqet shqiptare. Ku e marrin kėta “trima” guximin qė pa ndonjė arsye i pėrēmojnė tė gjithė ata qė nuk pajtohen me qėndrimin e tyre kundėrkombėtar? Me tė njėjtin sulm euforik veproi edhe kryeministri Sali Berisha, vetėm pse Kolonel Myslim Pasha kundėrshtoi Paktin Detar me Greqinė fqinje, i cili tha se kolonel Myslimi ėshtė sharlatan. Tani pasi Gjykata Kushtetuese e Shqiperisė e rrėzoi vendimin e shitjes sė sipėrfaqes detare, duket qartė qė turpi i mbeti Sali Berishės me siamezin e tij Ilir Meta. Pėrfundimi ėshtė se tė gjithė ata qė nė fund dėshtojnė me turp, i vetmi mjet mbrojtės u mbetet kėrcėnimi. Mė shumė flisni ju pėr Enver Hoxhėn se Megjuani, ai vetėm e mbėshtet standardin e gjuhės shqipe tė vendosur nė Kongresin e Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipe nė vitin 1972 nė Tiranė. Na vjen keq qė kėtė hap revolucionar nuk e bėri as Mbretėria e Ahmet Zogut, as Qeveria Demokratike e Fan Nolit, por e bėri Shqiperia Socialiste e Enver Hoxhės. Megjuani tregon se atje nuk shkuan studentėt e albanologjisė, por profesorėt e profesorėve tė Universitetit tė Kosovės martire nė kohėn e vėshtirė, siē thotė populli nė kohėn e murtajės jugosllave, (kur as gjilpėra nuk mund tė kalonte kufirin mes Jugosllavisė shoviniste dhe Shqiperisė nėnė), nė tė cilėn posa ishin hapur dyert e bashkėpunimit kombėtar nė tė gjitha fushat e jetės. Tė keni parasysh se studentėt e Universitetit tė Kosovės u furnizuan me tekste shkollore dhe universitare, gjithashtu edhe me vepra tė shumta tė letėrsisė kombėtare e botėrore, pa tė cilat vlera shkencore, kulturore, muzikore dhe letrare artistike e shqiptarėve nė ish-Jugosllavi do tė ishin nė nivel shumė tė ulėt. Nė kohėn kur nė Kosovė botoheshin njė numėr i vogėl i gazetave dhe revistave nė gjuhėn shqipe, nė Shqiperi botoheshin mbi 100 tituj gazetash, revistash, buletinesh shkencore dhe botime tė tjera periodike nga fusha tė ndryshme tė diturisė nė tė gjitha qendrat e mėdha shqiptare. Si mund tė krijonim kėtė thesar kaq tė madh nė gjuhėn letrare me njė universitet trevjeēar, kundrejt Universitetit tė Tiranės me 15 vjet punė tė plotė, nė kohėn kur nė Kosovė ende nuk kishim mjete mėsimore nė gjuhėn shqipe; nė kohėn kur gjuha shqipe ishte gjuhė pakicash dhe quhej “shiptarski”. Veēimi i shqiptarėve tė Kosovės nė “shiptari” bėhej pėr t’u dalluar nga kombi shqiptar - “albanci” nė Shqiperinė nėnė, ngjashėm siē veproi kryetari i RFSJ-sė, J.B. Tito, me krijimin e kombit mysliman me dhunė nė Bosnjė Hercegovinė, me anėn e sė cilės e ndau popullin boshnjak nė mysliman dhe serb, si pasojė e sė cilės erdhi deri te lufta e pėrgjakshme nga fashizmi serb, ku u vranė mbi 100 000 njerėz. Derisa nė Kosovė luftohej pėr pėrdorimin e lirė tė flamurit kombėtar shqiptar dhe pėr hapjen e Universitetit tė Kosovės, nė Shqiperi puna ishte e kryer. Nė Universitetin e Tiranės mbanin mėsim intelektualėt e mėdhenj shqiptarė, qė studimet i kishim mbaruar nė qendrat e mėdha tė Evropės. Tė kemi parasysh se tė gjitha lėvizjet kombėtare, prej Adem Demaēit deri te Adem Jashari dhe Albin Kurti, ishin pėr ribashkimin e Kosovės me Shqiperinė dhe jo e kundėrta, prandaj duhet tė flasim pėr rrėnjėt e lirisė nė kohėt e vėshtira tė sundimit serbosllav. Derisa universitetet dhe shtypshkronjat nė ish-shtetet e bllokut socialist kishin krijuar traditėn e punės shekullore, Universiteti Shtetėror i Tiranės dhe shtypshkronja “Mihal Duri” u hapėn pas Luftės sė dytė Botėrore. Shtatoren e kryetrimit shqiptar - Gjergj Kastrioti Skėnderbeu dhe tė Komandantit tė UĒK - Adem Jashari, nuk i gdhendėn “skulptorėt” e Kosovės, por skulptorėt nga Shqiperia qė kishin krijuar traditėn e artit dhe skulpturės. Nuk bėjnė dardhat nė shėnėndre, thotė populli, prandaj nuk mund tė bėnte Kosova mjeshtėr tė mėdhenj nė fushėn e shkencės, letėrsisė, artit dhe muzikės, siē kishte shteti amė. Derisa Muzeu Kombėtar nė Krujėn legjendare ėshtė mbrojtur dhe restauruar, Muzeu i Lidhjes Shqiptare nė Prizren ėshtė shkatėrruar me themel nga pushtuesi serb, prandaj derisa gjuha shqipe nė shtetin amė ėshtė zhvilluar dhe mbrojtur nga barbarizmat e huaja, nė Kosovė ėshtė kėrcėnuar nga barbarizmat serbosllave. Si mund tė ndahet gjuha standarde shqipe, kur Shkolla e Parė Shqipe u hap mė 7 Mars 1887, e cila konsiderohet nėna e tė gjitha shkollave shqiptare nė mbarė Shqiperinė Etnike, kur Rilindja Kombėtare ėshtė njė epokė e lavdishme e mbarė popullit shqiptar. A e dini sa vėshtirė dhe ē’sakrifica ėshtė hapur Shkolla e Parė Shqipe nėn kėrcėnimin e Perandorisė turke dhe tė Patrikanės greke, qė me tė gjitha format penguan hapjen e shkollave shqipe pėr arsimimin dhe emancipimin e popullit shqķptar? Prandaj sa mė shumė qė vonohej hapja e shkollės shqipe nė atdheun tonė, aq mė shumė pengohej arsimimi dhe emancipimi i kombit shqiptar. Me tė drejtė mund tė themi se Kongresi i Drejtshkrimit tė Gjuhės Shqipe nė vitin 1972 ishte hap i parė pėrparimtar qė tė gjithė shqiptarėt jashtė kufirit tė Shqiperisė administrative i ribashkoi. Ta bėjmė Shqiperinė Etnike, pastaj Kongresi i ri i Drejtshkrimit do tė bėhet mė i gjithanshėm dhe mė i pasur, sepse do tė kemi Akademinė e vetme tė Shkencave dhe Arteve Shqiptare, Ekonominė Kombėtare dhe shumė forume tjerė nė shėrbim tė emancipimit kombėtar dhe zhvillimit ekonomik qė ėshtė bosht i mirėqenies kombėtare. Si rrjedhim i saj do tė kemi shumė gjuhėtarė tė aftė nė fushėn e ilirologjisė dhe albanologjisė qė do tė vendosin pėr gjuhėn standarde shqipe pėr popullin e bashkuar shqiptar. Me paraqitjen tuaj tė skajshme “Njė palo “gjuhėtar” i tillė, i cili, fatkeqėsisht, as emrin e vet nuk di ta shkruajė si duhet, dmth. sipas rregullave tė vitit 1972, ngaqė nė vend se ta shkruajė Mexhuan, pra me “xh”, ai e shkruan Megjuan, me “gj” del dhe mban leksione!, keni shkelur rregullat e etikės njerėzore. - Kur ėshtė fjala pėr emrin e autorit Megjuani, ju nuk keni tė drejtė t’i detyroni tė tjerėt si duhet shkruar emrin dhe mbiemrin, tė gjitha emrat e pėrveēėm janė sipas dėshirės sė tyre vetjake, askush nuk ka tė drejtė tė ndėrhyjė nė emrat dhe mbiemrat e tė tjerėve. Mund tė kritikoni autorin nėse emrin e fshatit Gjonaj nė Has do tė shėnonte (Xhonaj). Nė anėn tjetėr, emrat e pėrveēėm, qoftė me burim shqiptar apo tė huazuar, nuk pėrfshihen nė Fjalorin e Gjuhės sė Sotme Shqipe, dikush mund tė quhet Dimali, dikush Dymali, qė vjen nga togfjalėshi “dy male”. Tė kota janė talljet tuaja ndaj qytetarit Megjuani, prandaj kujdes dhe mos ia shtrembėroni mbiemrin, pėrndryshe mund tė dėnoheni sipas dispozitave ligjore. Dukuria e ngatėrrimit tė bashkėtingėlloreve “ē/q” dhe “gj/xh” te emrat e njerėzve janė tė shpeshta. Me njė rast tjetėr Megjuanin e quani fanatik, mirėpo tė jesh fanatik pėr mbrojtjen e gjuhės standarde nuk ėshtė veti e keqe, por virtyt i mirė. Njėkohėsisht edhe ju jeni fanatik ndaj dialektit tė gegėrishtes, dhe kėtu nuk ka asgjė tė keqe. Gjithashtu edhe unė e dua dialektin e gegėrishtes, mirėpo gjuhėn letrare shqipe, qė e bashkon mbarė popullin shqiptar, e dua mė shumė se shumė. Zoti Islami, gjuha shqipe nuk ėshtė vetėm e gjuhėtarėve, por e mbarė popullit pa dallime moshe dhe profesioni. Gjykatėsja mė e mirė ėshtė koha qė do tė tregojė se kush dhe sa bėri pėr atdheun dhe kombin shqiptar, natyrisht qė Enver Hoxha sulmohet nga tė gjithė, sepse tani jemi nėn diktaturėn e Sali Berishės, pėrndryshe ish-komunist, qė mė vonė bashkėpunoi me armikun e popullit shqiptar, qė armikut tonė shekullor nė ditėt e luftės sė pėrgjakshme pėr jetė a vdekje, i dha naftė dhe fill pas masakrimit tė shqiptarėve nė Kosovė, serbėve ua shtriu dorėn e pajtimit; qė pa ngurrim shet troje shqiptare dhe qytetarėt shqiptarė i fundos nė detin Adriatik, tė cilėt kėrkojnė bukė nėpėr “magjet” e pėrtej detit, shet ēikat shqiptare pėr ushtrimin e prostitucionit nėpėr klubet greke, ndėrkohė qė djemtė merren me shpėrndarjen e drogės nėpėr vende tė ndryshme tė Evropės. Prandaj kėngėt e kurbetit qė ishin shuar pėr gjysmė shekulli pas Luftės sė Dytė Botėrore, u aktivizuan nė demokracinė e ashtuquajtur tė Sali Berishės. Rakip Megjuani nuk ėshtė gjuhėtar, ashtu siē nuk ėshtė gjuhėtar mjeku, por mjekon shqip. Prandaj qortimi juaj do tė kishte arsyen nėse kritikoni ndonjė gjuhėtar, tė cilėt besoj se i dini. Me kėtė rast, po tregoj se kur isha nė redaksinė albaniapress me kolegun Faik Smajli, patėn ardhur disa shkrime tė dobėta, mirėpo me njė pėrkujdesje i kemi korrigjuar dhe botuar nė faqe, sepse meritonin tė botoheshin; autori mund tė jetė i dobėt nė drejtshkrim, por i frytshėm pėr opinionin shqiptar, sepse pėrshkruan njė pėrjetim tragjik tė kohės sė luftės nga fashizmi serb. Prandaj Megjuani nuk ka nevojė tė bėj njė kurs intensiv, kėtė detyrė duhet ta bėjmė ne ndaj rinisė shqiptare, nė mėnyrė qė tė mos e harrojė gjuhėn, traditėn autoktone shqiptare. Duket qartė qė ju keni mėrinė klasike ndaj veprimtarit dhe atdhetarit tė madh - Megjuani, ndaj pa arsye i hakėrroheni dhe i kėrcėnoheni pėr disa lajthitje. Mua mė gėzon fakti qė miku ynė si mėsues kombėtar ju ka kėshilluar tė merreni me babanė e gjuhės shqipe, akademik Idriz Ajetin, nė kohėn kur ne hanim sheqerka. I nderuar Sami, nuk je lodhur pėr vėrejtjet drejtuar Megjuanit, por janė lodhur lexuesit duke lexuar cinizmin tuaj, kur shkruani: “U lodha duke ju treguar si shkruhet Po ju paskeni probleme me tė mbajturit mend.”) dhe atė pėr disa gabime teknike qė nuk ēojnė kandar, kur dihet qė edhe nė shkrimin tuaj ka gabime teknike, psh. nė vend tė fjalės sė huaj inicojė, duhet tė shkruhet theksojė, pastaj nuk shkruhet shegėrt, por shegert, kurse nė vend tė fjalės “Enveri i math” (mbase e theksoni me ironi)duhet shkruar “Enveri i madh”. Kėtu e ka vendin kėshilla e dijetarit tonė Sami Frashėri, kur thotė: “Mos shkruaj gjė kur je me nerva; sepse, kur plaga e gjuhės ėshtė mė e keqe se e shpatės, mendo ēfarė mund tė jetė ajo e pendės”. 14.04.2010  Gjuha shqipe, provim pėr administratėn Tiranė, 16.04.2010 Jo vetėm pėr studentėt, por nė drejtshkrimin e Gjuhės Shqipe duhet tė testohet edhe administrata publike. Gazeta Shqiptare citon sot Shezai Rrokajn, dekan i Fakultetit tė Filologjisė te shprehet se, njė nismė e tillė ėshtė e domosdoshme, pasi si studentėt ashtu edhe administrata kanė probleme pėr sa i pėrket tė shkruarit saktė tė gjuhės shqipe.  "Unė mendoj se gjuha shqipe duhet tė bėhet edhe nė fakultet. Kėtu e kam fjalėn kryesisht pėr pjesėn e drejtshkrimit. Tė futet ajo qė quhet praktikum i gjuhės shqipe. Pėr fakultetet me drejtim shoqėror, ajo tė bėhet nė tė gjitha vitet akademike, ndėrsa tek tė tjerat vetėm dy vite. Tė jetė njė lėndė opsionale, tė ketė kreditet e saj dhe studentėt me anė tė testimit provojnė se sa mirė dinė ta shkruajnė gjuhėn e tyre", - ka shpjeguar Rrokaj.  Sipas tij, testimi pėr njohuritė nė drejtshkrimin e gjuhės duhet tė futet edhe pėr administratėn publike. "Jo vetėm nėpėr fakultete, por pėr mėnyrėn se si e shkruajnė gjuhėn shqipe duhet tė testohet edhe administrate publike", - ka pohuar shefi i Fakultetit Filologjik, nė UT. Ai gjithashtu sqaron ne Gazeta Shqiptare se, nuk duhet tė biem nė gabimin e tė krahasojmė shqipen me gjuhė tė tjera, pasi ēdo gjuhė ka specifikat e saj. BalkanWeb POEZI PĖR ENVER HOXHĖ - MADHORIN Zeqir DURAKU: DUHET TĖ KETĖ QENĖ I SHENJTĖRUAR! Ē’prej se E N V E R H O XH A po mungon qenqenQENTĖ dhe kukuKUDRAT shqiptarė-shqiptare nė l e h j e t dhe U L Ė R I M A T e T Y R E - alarmueshėm; vrazhdėsish dhe me j e h o n ė emrin e TIJ - kanė filluar ta n y j ė t o j n ė?! Sido qė tė jetė; por, edhe d o m o s d o pėr kafshėt shqiptare, ky ėshtė njė HAP dosido, dikah Duhet tė ketė qenė ENVER HOXHA I SHENJTĖRUAR pėrderisa -qenQENTĖ dhe kuKUDRAT shqiptarė-shqiptare i bėri pėr tė folur dhe pėr t’u Z B U L U A R ?! O ENVER HOXHA! Pėr tė qenė r e a l, - o E N V E R Dhe, pėr tė folur edhe me dorė nė zemėr as TI - s’ke qenė krejt i mirė e krejt nė rregull! Por, ē’prej se sh k o v e TI - o B A C Ė mė shumė sesa shumica e sh q i p t a r ė v e e dėshmuan veten, se - paskan qenė dhe q e n k a n sė paku, njėqind herė - mė tė kėqij sesa qė ishe TI?! Paske qenė tepėr e SHUMĖ i mirė, - o Enver Hoxhė-ZOTI sa mos tė qoftė e FALUR - as edhe pėr sė vdekuri?! HEU, E N V E R H O XH Ė-ZOTI! Ore ju shqipfolės dhe shqipfolėse , por kurrsesi shqiptarė t’vėrtetė as shqiptare t’vėrteta qė filluat ta mohoni; q o r t o n i dhe sh a n i ENVER HOXHĖN vetėm pėr sė v d e k u r i; dhe, madje-madje vetėm pas vitit duke e quajtur ATĖ, edhe - D I K T A T O R dhe ēka jo t j e t ė r ?! A mė mirė, pra, ishin sh q i p t a r ė t dhe Shqipėria, kur ishte njė ENVER HOXHĖ i keq dhe DIKTATOR porse, ju tė GJITHĖ, me hatėr ja me zor ishit - secili mė nė rregull e mė i mirė sesa njėri-tjetri apo, janė sot sh q i p t a r ė t dhe Shqipėria, kur po iu mungon E N V E R H O XH Ė-Z O T I e, ju, gati secili - u bėtė mė i ZI mė i K E Q e, mė KUNDĖRSHQIPTAR se njėri-tjetri dhe, Shqipėrinė e katandiset deri nė atė gjendje sa, edhe EMRI I SAJ - tė lėkundet pėr vdekje?! 8 Prill 2010 LIDHJA E SHKRIMTARĖVE E KOSOVĖS - KUMTESĖ E KRYESISĖ     Kryesia e Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės, pasi shqyrtoi reagimet e atykėtushme tė anėtarėve tė Akademisė sė Shkencave dhe tė Ateve tė Kosovės dhe paraqitjet nė medie, vendosi tė theksojė sėrish disa anė qė tashmė, edhe pas kaq muajsh nga kumtesa e LSHK-sė, nuk kanė lėvizur fare, pikėrisht nė kėtė institucion tė rėndėsishėm tė Republikės sė Kosovės.     Edhe tė dhėnat aktuale dėshmojnė se institucionet tona shkencore janė politizuar nė shkallė tė palejueshme, prandaj Kryesia e LSHK-sė ėshtė e shqetėsuar dhe e brengosur pėr shkak tė pasojave qė njė politizim i tillė ka prodhuar dhe vazhdon tė prodhojė nė shkencėn tonė, nė planifikimin, nė vlerėsimet dhe nė afirmimin e saj si nė Kosovė, ashtu edhe nė gjithė hapėsirėn kombėtare. Kryesia e LSHK-sė thekson se vėrtet pėrkatėsia partiake ėshtė bėrė kriter pėr pranimin dhe pėr dhėnien e titujve shkencorė nė institucionet shkencore, gjė qė ka sjellė dhe vazhdon tė sjellė deformime tė tjera nė veprimtarinė e tyre shkencore, kulturore dhe shoqėrore. Po ashtu Kryesia konstaton se pasojat mė tė mėdha tė njė politizimi tė tillė janė shprehur nė veprimtarinė e ASHAK-sė. Institucion njėpartiak nė kohėn e komunizmit, kjo Akademi vazhdon tė jetė institucion njėpartiak edhe sot, madje partiakisht mė i anshėm sot se atėherė. Opinionit tonė nuk i ėshtė bėrė e mundshme tė informohet se gati tė gjithė funksionarėt mė tė lartė tė LDK-sė janė bėrė anėtarė tė Akademisė sė Shkencave dhe tė Arteve, kurse prej 9 anėtarėve tė sotėm tė Seksionit tė Gjuhės e tė Letėrsisė 7 janė anėtarė tė LDK-sė, ndėrsa 5 prej tyre anėtarė tė djeshėm apo edhe tė sotėm tė Kryesisė ose tė Kėshillit tė Pėrgjithshėm tė kėsaj partie! Mandej Kryesia konstaton se ASHAK-ja ėshtė e drejtuar vetėm prej anėtarėve, shpesh, madje, vetėm prej funksionarėve tė njė partie – tė LDK-sė! Pėr tė qenė edhe mė tragjikomike, mė e papranueshme dhe mė e palejueshme udhėheqja e saj, Akademia e Shkencave dhe e Arteve tė Kosovės drejtohet prej njė grupi partiako–lokal! Kėshtu, fjala vjen, qe 17 vjet nė krye tė Akademisė e ndėrrojnė njėri–tjetrin njė kimist e tre gjuhėtarė, kurse nė Kryesi u asistojnė fqinjė tė vendlindjes e tė partisė! Kjo udhėheqje ka shkelur dhe vazhdon tė shkelė procedurat elementare demokratike gjatė zgjedhjes sė anėtarėve tė rinj tė Akademisė; e shkurton afatin e zgjedhjes nė dy vjet kur do tė shtojė numrin e bashkėpartiakėve tė vet dhe e zgjat nė katėr vjet kur do tė shtyjė pranimin e tė tjerėve. Pėr tė siguruar qė tė pranohen vetėm bashkėpartiakėt e saj dhe tė pengohet pranimi i tė tjerėve, kjo udhėheqje e ka bėrė Seksionin organ i cili, nė vend se Kuvendi i Akademisė, vendos kush do tė pranohet nė Akademinė e Shkencave dhe tė Arteve tė Kosovės, ēka nuk ndodh nė asnjė akademi nė Evropė! Kryesia e Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės thekson se uzurpimi i tillė njėpartiak i Akademisė dhe i Kryesisė sė saj ka bėrė: qė nė Akademi tė sillen edhe disa shkrimtarė – kritikė, prozatorė e poetė tė cilėt, po tė mos ishte ajo ashtu e uzurpuar, nuk do tė bėheshin anėtarė tė saj; qė nė vazhdimėsi tė refuzohen studiues, shkrimtarė dhe krijues tė tjerė me vepėr tė ēmuar shkencore, letrare, artistike dhe me merita tė mėdha pėr arsimin dhe pėr kulturėn e Kosovės. Kryesia e LSHK-sė konstaton se Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovės, pėr shkak tė uzurpimit tė tillė tė skajshėm partiak, nuk ka sot nė pėrbėrje tė saj saj asnjė historian, asnjė arkeolog, asnjė leksikolog e leksikograf, asnjė historian tė krijimtarisė popullore, asnjė mjek. Deri sivjet, nė pėrbėrje tė saj kjo Akademi nuk e kishte asnjė ekonomist sado Kosova ka njė varg ekonomistėsh tė njohur e tė ēmuar edhe jashtė Kosovės. Po sivjet nė Akademinė tonė u pranua njė ekonomist dhe ky ėshtė njė funksionar i LDK-sė, njėkohėsisht kryetar i Prishtinės! Si pasojė e kėtyre deformimeve, e kėsaj papėrgjegjėsie shkencore, intelektuale dhe morale tė uzurpuesve tė Akademisė, ASHAK-ja, nė mėnyrė tė veēantė dy seksionet e saj themelore - Seksioni i Gjuhės dhe i Letėrsisė dhe Seksioni i Shkencave Shoqėrore, nuk kanė realizuar deri sot dhe nuk do tė jenė nė gjendje tė realizojnė as sot e tutje me pėrbėrjen qė kanė asnjė projekt kėrkimor-shkencor me rėndėsi historike pėr Kosovėn e aq mė pak pėr popullin shqiptar nė pėrgjithėsi. ASHAK-ja sot vepron si njė shtėpi modeste botuese, e cila boton ēka ėshtė botuar shumė kohė pėrpara dhe riboton veprat e disa anėtarėve tė saj, ndonjėherė pavarėsisht prej vlerės sė tyre! Kryesia shpreh indinjatė pse mediet tona nuk janė marrė deri sot dhe nuk merren as sot me politizimin e institucioneve tona shkencore dhe me deformimet e sipėrshėnuara nė ASHAK-sė. Kryesia e Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės ėshtė e vetėdijshme se heshtja e tillė e medieve ėshtė pasojė, nė njėrėn anė, e mungesės sė transparencės nė Akademi, kurse, nė anėn tjetėr, e trysnive qė iu bėhen prej strukturave partiake tė cilave iu takojnė pėrdoruesit dhe shpėrdoruesit e Akademisė sonė! Ftohet opinioni i Kosovės, krijuesit shkencorė dhe artistikė, sidomos institucionet politike dhe shtetėrore qė tė bėjnė ēka varet prej tyre pėr reformimin e institucioneve tona shkencore, pėr ndėrprerjen e politizimit tė tyre, pėr ndėrrimin e gjendjes sė pėrkeqėsuar nė ASHAK, e cila cenon, nė afat tė gjatė historik, interesat shkencore, kulturore dhe, nė pėrgjithėsi, shoqėrore tė Kosovės. Kryesia e Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės i bėn me dije opinionin tonė dhe institucionet politike e shtetėrore se do t’i vazhdojė pėrpjekjet pėr ndryshimin e gjendjes sė politizuar nė institucionet shkencore dhe kulturore, sidomos pėr ndryshimin e gjendjes sė uzurpuar nė Akademinė e Shkencave dhe tė Arteve tė Kosovės, pavarėsisht nga mendimet dhe pikėpamjet e akėcilit brenda apo jashtė ASHAK-sė. Kryesia e LSHK-sė KRYETAR ADEM DEMAĒI Prishtinė, mė 23.03.2010 Doli nga shtypi libri mė i ri i shkrimtarit dhe publicistit Bedri Tahiri Tė nderur lexues e bashkėpunėtorė tė ZSH! Ditė mė parė doli nga shtypi Monografia ”Abdyl Krasniqi–frymėzues brezash” e autorit Bedri TAHIRI, e cila, siē kuptohet edhe nga vetė titulli i kushtohet atdhetarit, krijuesit dhe tė veprimtarit tė palodhur tė ēėshtjes kombėtare, z. Abdyl Krasniqi, babait tė Heroinės Xhevė Lladrovci - Krasniqi. Bedri Tahiri u lind nė Galicė tė Drenicės mė 1956. Mėsimet e para i mori nė vendlindje, ndėrsa tė mesmet nė Gjimnazin e Skėnderajt. Studimet i mbaroi nė Universitetin e Prishtinės, dega Letėrsi dhe Gjuhė Shqipe. Qė nga janari i vitit 1980 ligjėron lėndėn Gjuhė dhe Letėrsi Shqipe nė Gjimnazin “Eqrem Ēabej” tė Vushtrrisė. Krahas punės edukativo-arsimore dhe veprimtarive tė tjera shoqėrore, merret edhe me artin letrar. Ėshtė anėtar i Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės. Me shkrime ka zėnė tė merret qysh herėt. Shkrimet e tij letrare-historike- dokumentare- publicistike mund t’i gjesh nėpėr faqet e revistave e tė gazetave shqipe qė dalin nė Prishtinė, nė Tiranė e nė mėrgatė. Merr pjesė nėpėr Simpoziume e Sesione shkencore me tema hulumtuese shkencore. Ėshtė anėtar i Lidhjes sė Shkrimtarėve tė Kosovės Gjatė tėrė kohės sė luftės sonė ēlirimtare qėndroi nė shkrepat e Arbėrisė sė Vogėl, pėrkrah luftėtarėve tė lirisė, duke mbajtur shėnime dhe ditar lufte. Deri sot, pa i pėrmendur librat si bashkautorė, ka botuar kėta libra:  Azem Bejtė Galica, 1995  Pėrmendorja qė mungon, 1997  Hys Popova - njė yll nė Yllėsinė shqiptare, 1998  Adem Jashari - legjendė e legjendave (u ribotua nėntė herė), 1999  Pėrjetėsia, 2000  Agu i lirisė (e ribotuar dy herė), 2001  Drenica - njė shekull trimėrie (u ribotua tri herė), 2002  Pėrtėritja, 2002  Flakadanėt e lirisė1, 2004  Drejtėsia nė sprovė, 2005  Azem Bejtė Galica (botimi i dytė i plotėsuar), 2005  Flakadanėt e lirisė 2, 2oo6  Nga Shqipėria nė Shqipėri, 2oo7,  Flakadanėt e lirisė 3, 2007 dhe  Adem Jashari - legjendė e legjendave (botim i nėntė i plotėsuar), 2008,  Hasan Prishtina - Truri i Lėvizjes Kombėtare Shqiptare, 2008,   Abdyl Krasniqi - frymėzues brezash, 2009 Gjeografia e veprave tė Bedri Tahirit ėshtė e plotė, ajo pėrfshin gjithė Trojet Etnike Shqiptare. Edhe idetė e veprave bartin mesazhe tė qarta dhe tė gjitha nėnkuptojnė synimet tona shekullore qė qėndrojnė nė bashkimin tonė kombėtar.  Ky krijues i palodhur nuk pushon pėr asnjė ēast. Pena e tij e mprehtė nuk i lėshon lehtė as dukuritė negative tė aktualitetit tonė shoqėror. I ka tė gatshme pėr botim edhe disa libra nė dorėshkrim:  Fehmi e Xhevė Lladrovci- tė pandarė edhe nė pėrjetėsi, Pėrmendorja qė mungon (botim i dytė i plotėsuar), Pėrshtypje nga Franca, Drenicimi (Tregime dhe novela) Pėr Flamurin kuqezi etj. Ditė mė parė doli nga shtypi libri “Opusi krijues i Bedri Tahirit- lapidar pėr dėshmorėt e lirisė”, pėrgatitur nga Zenun Gjocaj e Xhavit Aliu. Ky ėshtė libri i tij i shtatėmbėdhjetė. Me autorin mund tė kontaktoni pėrmes postės elektronike: bedri_tahiri@yahoo.com Shkruan: Shahin KOLONJA Meta vizitoi Beogradin,u takua me krerėt serbe, qanė hallet e sikletet dhe u bėnė me miq se c’qenė. Pėr Kosovėn Beogradi zyrtar ruan qėndrimin qė kanė mbajtur edhe tė tjerėt para tyre, falja pėr krimet makabre nuk duket nė horizont. Asnjė fjale pėr ē’kanė bėrė e sajuar ndaj njerėzve tė pafajshėm, vetėm biseda, buzėqeshje idealesh dhe shtrėngime internacionaliste duarsh. Proletarėt sllavė dhe ata shqiptarė mendojnė per leninizmin tragjik, harrojne se kohet kane ndryshuar dhe bota ka ndryshuar Miqesia duhet, eshte e nevojshme sidomos per Ballkanin e trazuar nga sllavo-greket dhe binzantizmat e tyre skicofrenike.Miqesia i ofrohet miqve fisnike dhe jo barbareve. MIQĖSI SERBĖSH Na u ngrit nje trap nga “varri”, tule e dhjame nga Skrapari. Ne nje dite te bukur marsi, miqesine me serbet mbarsi. Duam miqesine tuaj, boll n’a mbajtet per te “huaj”. Keni vrare e keni prere, pas ti leme si perhere. Keshtu foli Iliri i Mones, me fort i m’shoi kumones. Me vete kam porosine, se Saliu do fqinjesine. S’ka gje per c’ka keni bere, zere se s’kemi qene te tere. Sot duam t’ju kemi miq, per gosti edhe per fiq. Qeshet serbi si finok, une te vras,ti me quan shok. Barbarine mbi ju tregoj, ky miqesine me numeroj. I perze me fis e fare, tek une prape keni ngare. Hej ti djale nga Skrapari, do t’ju vras kur te vi behari. Barbarine e kam ne gjak, do ndez vendin tym e flak. Por e bej se fort ju dua, prandaj mos me akuzo mua. Kur te ma thote prape truri, serish mbi ju do te valoje druri. Ti keto mos i quaj krime, se te bej cope,therrime. Ti serish tek une do te vish, vere me mua do te pish. Keshtu e ka fara juaj, shiteni lire tek te huaj. Dhe Enveri keshtu ish si ty tamam,me syrin pish. Komunist apo bolshevik me ne mbetesh vetem mik. Kominterni e ka thene shqiptare gjalle mos leme. Edhe ne kete gej beme, shime si gruri ne leme. Komunist Saliu,trim, qe flet si sek-vetetim. Erdhi troke,u be i pare, mbeti hipur prape ne kale. Ne e duam dhe e mbeshtesim, na ndihmon,pa buke s’mbesim. Nuk na le kurre ne balte, se juve ju drejtojne grate. Hajde te ngreme nje kupe qe miqesine shihni me lupe. Kerkoni gjelpere ne kashte, prape do ju nxjerrim jashte. Ne mbetemi te gjithe njelloj, kanibalizmin kemi ne soj. Nuk duam shqiptare ketu, gjithmone do te japim dru. Por ju rolin luajeni mire, jeni komuniste te “dlire”. C’ju duhet kombtarizmi, le te rroje internacionalizmi. Le te rroje ne jete Rusia, tym e flake te behet shtepia. Tani djali i Skraparit, mbetesh si lulja janarit. Miqesine kerkon ku s’ka, do te majmesh me para. Nuk can koken per Atdhe, se Moniken prane e ke. Hani,pini e derdellisni, per “miqesine” pellisni. Gomare jeni,keni mbetur, antishqiptare gjak-tretur. Nė 123 vjetorin e shkollės sė parė shqipe GĖZUAR FESTA, MĖSUES! Shkruan: Bedri TAHIRI Prishtinė, 01.03.2010   E ardhmja ėshtė nė duart e mėsuesit! (Viktor Hygo) Foto: Mėsonjėtorja shqipe nė Korēė   Historia e popullit shqiptar ėshtė, sa e dhimbshme, aq edhe krenare. Pėrherė luftėra e beteja, sakrificė e mbijetesė. Fati i popullit tim ėshtė edhe fati im,- thoshte mendjendrituri ynė, Pjetėr Bogdani. Lirisht mund tė thuhet edhe ndryshe: Fati i popullit shqiptar ėshtė edhe fati i shkollės shqipe. Pushka dhe pena, denbabaden, bashkėjetuan tė pandara, si vėllezėrit siamezė. Njėra pa tjetrėn as qė mund tė mendonin gjallimin e tyre nėpėr kapėrcyellit historike. Shkolla shqipe bėri rrugė shumė tė mundimshme, duke ecur nėpėr ferra e gjemba tė gjakosur. Qė kur nisi ēapin e parė, nė Korēėn e lulėzuar, kėtu e njėqind e njėzet e njė vjet mė parė, pra mė 7 mars 1887, mėsuesit e saj u shndėrruan nė lulėkuqe lirie. Mėsonjėtorja e Korēės, pėrkundėr pushtuesit dhe klerit antikombėtar, veproi plot pesėmbėdhjetė vjet, duke mbėltuar suksesshėm farėn e diturisė gjithandej trojeve shqiptare... Dėshmorėt e saj ėndėrruan ditėn e bardhė dhe synuan drejt shtigjeve tė ardhmėrisė. Nuk harrohen pėr jetė tė jetėve Pandeli Sotiri, Gjokė Shqiptari, Petro Nini Luarasi, Papa Kristo Negovani, Nuēi Naēi, Thoma Avrami, Fazli Greiēevci, Shaban Jashari Ata, me gjakun e tyre tė shtrenjtė, qėndisen abecenė tonė lavdiplote. Dhe, qė nga viti 1960, 7 Marsi ėshtė shpallur Dita e Mėsuesit dhe festohet si data mė e rėndėsishme e historisė sė shkollės shqipe. Populli ynė i pėrvuajtur e kishte fare tė qartė dhe e barti vath nė vesh atė thėnien profetike: Ku hapet njė shkollė, mbyllet njė burg! Ngjashėm me tė krijoi edhe thėnien e vet: Njeriu i pashkolluar ėshtė qorr me sy nė ballė! Trimat tanė, nė ēdo periudhė kohore, krahas ēlirimit tė vendit, luftuan edhe pėr pėrparimin dhe mbrojtjen e shkollės shqipe. Hasan Prishtina e shkriu tėrė pasurinė pėr dritėn e diturisė nė gjuhėn amtare. Azem e Shotė Galica zunė shkrim- leximin nėpėr male e nėpėr flakė pushkėsh Por, ajo, qė mė mirė sė tė tjerėt, i doli zot Kosovės dhe shkollės shqipe, duke kurorėzuar edhe gjithė aspiratat tona shekullore, qe Ushtria Ēlirimtare e Kosovės. Ajo ishte ushtri e popullit, e idealeve tė larta dhe e moralit tė pathyeshėm. Mbi supet e saj tė brishta rėndoi edhe amaneti i brezave liridashės. Nga thellėsia e nėndheut tė robėruar u veguan fuqishėm zėrat e Ahmet Delisė, Isė Boletinit, Idriz Seferit, Mic Sokolit, Bajram Currit, Azem e Shotė Galicės, Hasan Prishtinės, Shaban Palluzhės, Mehmet Gradicės, Tahir Mehės e shumė e shumė tė tjerėve, sa qė edhe malet u ngritėn nė kėmbė dhe thirren fuqishėm: O sot, o kurrė! Trimat u mblodhėn tok, si njė grusht i vetėm dhe shtrėnguan fort armėt e lirisė. Aksionet e tyre ilegale tmerruan satrapėt e Beogradit. Sėrish fati nopran u shkarkua mbi shkollėn shqipe. Gjaku i mėsuesit Halit Geci shkėlqeu si fanar nė furtuna. Para masės sė pafund, nė Llaushė tė Drenicės, u shfaqen tri shqipe krahėlehta. Ato, hapur dhe shkoqur paralajmėruan agun e bardhė tė lirisė dhe u zotuan nė besė e nė flamur qė, sot e tutje, fatin e vendit tė gjymtuar do ta merrte nė dorė UĒK-ja. Male e fusha oshtinė deri nė kupė tė qiellit nga thirrjet ngazėlluese: UĒK! UĒK! UĒK!                                                          Disa, tė hutuar e tė zėnė beftė, ende nuk po u besonin as syve as veshėve tė vet. Sakaq, lufta mori krahėt e dragoit. Betejat e aksionet nuk kishin tė sosur. Edhe shumė tė vrarė e tė plagosur. Gjaku i njomė ujiste tokėn mėmė, e cila dita-ditės po kthehej nė tokė tė djegur. Ajo qė vulosi fatin e Kosovės dhe bėri kthesa historike, duke ndėrruar edhe rrjedhat e globit, ishte Epopeja heroike e Jasharėve tė pavdekshėm , e cila u zhvillua mė 5, 6 e 7 mars 1998. Komandant Adem Jashari, me gjithė familje e me Jasharėt e tjerė, u shkrinė deri nė njė dhe i dhanė jetė lirisė. Ai u shndėrrua nė legjendė, u bė i pavdekshėm dhe si Prometheu shpėrndau flakėn e luftės nė tė gjitha trojet e robėruara shqiptare. Pushkėt e lirisė nuk pushuan pėr dy vjet rresht. Edhe shumė dėshmorė u radhitėn nė Altarin e pavdekėsisė. Nė mesin e tyre edhe 400 arsimtarė e mbi 1200 nxėnės. Heroizmi i pashoq i Ushtrisė Ēlirimtare tė Kosovės dhe sakrificat vetėflijuese tė masės sė gjerė popullore mahnitėn botėn e civilizuar. NATO- ja, nė krye me Amerikėn mike, mblodhi mendjen e fuqinė dhe u hodh veprim pėr ta ndalur barbarinė shfrenuese serbe. Aeroplanėt e saj iu bėnė krah luftėtarėve tė lirisė. Dhe, tė koordinuara mirė e mirė, ata nėpėr qiell, e kėta nėpėr tokė, mė nė fund, mė 12 qershor 1999, ia dolėn mbanė, dėbuan gjakatarin shekullor dhe ēliruan Kosovėn. Sot, 7 Marsin: Ditėn e Mėsuesit dhe Ditėn e Zjarreve tė Lirisė, po e kremtojmė nė liri. Ėndrra jonė shumėshekullore u bė realitet. Dy vite mė parė, mė 17 shkurt 2008, Nusja e Praruar, me emrin Pavarėsi, hoqi vellon e bardhė dhe ndriu mbi tokėn tonė tė larė me gjak. Andaj, nė kėtė vigjilje tė kremtimit tė shtetit mė tė ri nė gjithė globin, kemi tė drejtė tė pėrgėzojmė e tė urojmė:  Gėzuar festa, mėsues!  Gėzuar Pavarėsia, Kosovė!  Gėzuar pavdekėsia, o Ju Dėshmorė! Ramadan PLLANA: POEZI MARSI ‘81 - NĖNĖ SHQIPĖRI! Mbaju Nėnė Shqipėri, me mburrje e krenari, Ballin lart si dikur me kryetrimin Skėnderbe, Se ke ende trima si legjendar - Adem Jashari, Viganė syshqiponjė qė e bėjnė vdekjen si me le! Me pendėn dhe pushkėn tok - vazhdoje devizėn Ashtu tė pandara deri nė amshim - RIBASHKIM, Siē bėnė Abdyli e Sylė Vokshi - dikur nė Prizren. Vigjilentė kundėr hordhive, qė donin ripushtim! E kujtojmė Korēėn nuse, ēerdhen e diturisė, Shtatė Marsin njė mijė e tetėqind e shtatė. Aty ku lindi Mėsonjėtorja e parė e shqiptarisė, Qė e ndriēoi rrugėn e errėsuar nga ca turkoshakė!... Grekėt e quanin, “shkollė djalli”, miopėt, ”shkollė kaurrėsh”, E pengonin, e sulmonin, e pėrgjaknin pa ndalim, Por ti, Nėnė Shqipėri, nuk u pėrkule kurrėn e kurrės, Me pendė e pushkė, - amanetin nė pėrqafim! Ah, mallkuar qofshin pėrgjithmonė ata barbarė, Qė nė emėr tė "modernizimit" e tė pafytyrėsisė Rrėnojnė gurėt e themelit tė shtetit shqiptar, Duke penguar Vetėvendosjen - drejt lirisė. Marsi na sjellė rinim, bashkim, festim dhe krenari, Pėrkujtojmė dėshmorėt, - kremtojmė Festėn e Abetares, Gumėzhijnė Shkollat, Universitete dhe Akademi Janė frytet e idealistėve tu, - moj Nėnė Shqipėri!... Zvicėr, 5 mars 2010 MĖSUESI Tregim nga shkrimtari Anri Barbys Pisk i vapės, qetėsi. Zukasin mizat, duke vezulluar tufa-tufa nė ajrin e ndezur flakė. Kalimtarėt e rrallė ēapitin nė rripin e ngushtė tė hijes, qė lėshonin muret e shtėpive tė vogla ngjyrė gri, koteshin rreth sheshit tė fshatit Kavado nė provincėn Santandėr. Ky fshat ngjante me shumė e shumė fshatra spanjollė e baskė. Dikur, kur vishej me rroba kombėtare, ai, me siguri, ish mė i bukur, po edhe tani kish aq bukuri spanjolle, diell tė ndritshėm e vizatoheshin qartė konturet e maleve dhe siluetat e njerėzve tė zeshkėt. Brenda nė njė shtėpi, pėrveē zukatjes sė mizave, dėgjohej njė gumėzhitje monotone. Atje ishte shkolla. Nga brenda ajo ngjante me ēdo shkollė tjetėr nė botė. Muret e ngrysur e tė trishtuar - guaska e shkollės - nuk kanė pėr tė ndryshuar, derisa vetė shoqėria tė flakė tej guaskėn e saj tė vjetėr. Banga tė ulta tė vendosura nė njė vijė tė drejtė, mbi to kokė fėmjėsh me flokė tė errėt (sfera tė zeza mbi katrorė tė zinj), dhe nė mes, si gjiganti ndėrmjet liliputėve, qėndron nė kėmbė mėsuesi i shkollės. Si edhe tė gjithė kolegėt e tij nė tė gjithė globin, ai duhej tė bėnte mrekullira dijenish e durimi, pėr tė tėrhequr vetmendjen e tridhjetė fėmijėve dhe tė fuste nė mendjet e tyre njė pjesė tė vogėl tė njohurive mbi realitetin e gjallė tė botės sė madhe. Mėsuesin e shkollės sė fshatit Kavado e quanin Boldomero Sori. Ai ish i qetė, i thjeshtė dhe i mirė. Tė gjithė thoshin: "Shumė i ndėrgjegjshėm". Nė botėn e ngushtė tė fshatit pėrikmėria e tij ish bėrė proverbiale. Sikur tė qėllonte ndonjėherė tė vonohej nė mėsim, njerėzit do tė thoshin: "Me sa duket, na ėshtė prishur sahati". Nė pikėpamjet e tij kish aq ndershmėri tė pastėr, sa edhe nė gjithė jetėn e tij; prandaj bindjet e mėsuesit Baldomero nuk u pėlqenin tė gjithėve, sidomos pikėpamjet e tij pėr solidaritetin dhe bashkėpunimin njerėzor. Ndonjė thosh pėr tė: "Ai ėshtė i kuq!" Por edhe ata qė thellė nė shpirt, nė atė shpirtin e tyre prej skllavi tė shtypur, ēuditeshin se si mund tė jesh "i kuq" dhe njėkohėsisht i ndershėm, padashur e respektonin Balmero Sorin. Njė qėndrim krejt tė ndryshėm mbanin ndaj tij dy figura drejtuese tė fshatit, qė mbanin raso tė zezė, famullitari dhe vikari i tij. Tė dy e urrenin mėsuesin e shkollės pėr bindjet e tij satanike, pėr lirinė dhe mirėqnien shoqėrore, pėr mė tepėr e urrenin ngaqė Baldomeri ishte njeri pa njolla. Prifti dhe vikari kishin organizuar nė shkollė mbikqyrjen, duke e ditur se shkolla ėshtė punishte ku formohet mendimi i brezit tė ri, se ajo duhet mbajtur fort nė duar, nė qoftė se nuk do tė tė shpėtojė nga duart e ardhmja. Jo shumė vite mė parė, nė Spanjė na ishte njė njeri me emrin Francisko Ferrera, qė kėrkonte tė ēlironte shkollėn nga hieja e varrit tė kishės, duke ia lėnė pėgjysmė thirrjen e tij tė fundit pėrpara vdekjes, qė shprehte gjithė kuptimin e jetės sė tij: "Rroftė shkolla!" Pas kėsaj fitoreje, kleri spanjoll u sul me egėrsi kundėr shkollės, duke pasur edhe pėrkrahjen e dinastisė mbretėrore (galeria e portreteve tė saj pėrbėnte koleksionin mė tė pasur tė tė degjeneruarve tė poshtėr tė epokave tė ndryshme), ndėrsa mė vonė edhe pėrkrhajen plot zell tė diktaturės fashiste. Atje ku sundojnė ushtarakėt, sundojnė edhe priftėrinjtė. Dhe tė gjithė kėta zotėrinj me forca tė bashkuara tė kujtojnė kohėt e inkuizicionit. Ē'ėshtė e vėrteta, gojėtarėt e shkathtė, qė pėrpiqeshin tė bindnin popullin spanjoll se pėr shkak tė ligjit tė pakundėrshtueshėm tė progresit ai ēdo ditė e mė tepėr do tė bėhej mė i lumtur dhe mė i lirė, duhej tė zotėronin njė zhdėrvjelltėsi tė jashtėzakonshme pėr tė pasur sukses nė kėtė komedi tė gjysur. Pra, famullitari dhe vikari, hieja e tij, e urrenin mėsuesim e sinqertė dhe "tepėr tė pavarur" armik ky dyfish i rrezikshėm pėr ta, sepse gėzonte respektin e tė gjithėve. Por as nė qėndrimin e tij, as nė fjalėt e tij ata nuk shihnin ndonjė komplot tė hapur dhe pėr t' qėruar hesapet me tė, vendosėn t'i thurin intrigė. Nė Spanjėn e shumėvuajtur priftėrinjtė kishin tė drejtė tė hynin nė shkollė pėr tė vėzhguar mėsuesin dhe nxėnėsit. Atė ditė, pėr tė cilėn dua t'ju tregoj, nė kohėn e mėsimit, dera e shkollės u hap papritur dhe nė prag u dukėn dy figura tė zeza. Ata u futėn nė klasėn e rėnė nė qetėsi, u ulėn dhe nisėn tė dėgjojnė. Sori, pa u turbulluar, vazhdoi i qetė mėsimin. Nė bankė ishte ngritur nė kėmbė Huanitua i vogėl. I trembur nga ardhja e priftėrinjve, apo nga qė nuk e dėgjoi mirė shpjegimin e mėsuesit, ai murmuriste i humbur: - Drejtėsi... barazi... barazi... Prifti kėrceu nga vendi dhe duke iu drejtuar fėmijės, thirri me zė tė lartė: - Ē'ėshtė kjo? Huanito, i tromakosur, u ngatėrrua mė keq, e mbylli gojėn fare dhe heshti. Ruisi katėrmbėdhjetėvjeēar, nxėnės mė i mirė i shkollės, mendoi tė tregonte se ai e kish dėgjuar mėsuesin me vėmendje dhe i kish kuptuar tė gjitha. Ai ngritit dorėn dhe si u ngrit nė kėmbė, shqiptoi qartė: - Sinjor kyré, tė gjithė njerėzit janė tė barabartė. - Nuk ėshtė e vėrtetė! - klithi njeriu me raso tė zezė dhe iu hodh Ruisit, duke tundur grushtin para fytyrės sė tij. - Nuk ėshtė e vėrtetė! Kjo ėshtė nė kundėrshtim me mėsimet e kishės sė shenjtė. Pėr barazinė e njerėzve nuk bėhet asnjė fjalė nė librat e shenjta. Ndėrsa apostoli i shenjtė Pavėl ka shpallur nė emėr tė perėndisė se njerėzit kanė qenė, janė dhe do tė jenė pėr jetė tė jetėve tė pabarabartė. Prifti klithte aq fort, sa nga mundimi i kėcyen damarėt nė tėmbla, buzėt ju mbushėn me fllucka pėshtyme; vikari, nė heshtje tmerri, lutej me duar tė drejtuara nga qielli. Mėsuesi ju afrua dhe me zė tė qetė e tė fortė, i tha: - Mė lejoni, sinjor kuré! - Ēfarė t'ju lejoj? Ēfarė? - ulėriti prifti. - T'ju lejoj tė pėrhapni gėnjeshtra? T'u zgjoni iluzione fėmijėve tė parsyeshėm? Si guxoni tė flisni pėr barazi? Ju pėrhapni mėsime tė rreme, qė fyejnė perėndinė tonė! A e kuptoni kėtė? Fėmijė, dėgjomėni me vemendje! Mėsuesi juaj ju ka gėnjyer! - Heshtni! - tha mėsuesi dhe u zbeh nė fytyrė. Ai e vėshtronte drejt nė sy priftin, kurse duart i dridheshin. Por kyrea ulėriu me ton tė dėshpėruar: - Ju gėnjeni! Gėnjeni! Edhe fėmijėt i mėsoni tė gėnjejnė. Ju shpifni pėr kishėn e shenjtė!... Drejtėsi!... Pa mė thoni, nga e gjetėt ju drejtėsinė! Tė krishterėve nuk u lejohet tė flasin pėr drejtėsinė. Kjo nuk u takon. Njė drejtėsi ka nė botė - t'i bindemi vullnetit tė perėndisė. I krishteri duhet tė flasė vetėm pėr besim dhe dashuri. Dhe fjalėn "dashuri" ai e pėrplasi nė fytyrėn e mėsuesit me aq urrejtje tė tėrbuar, sa Baldomero Sori u praps dhe i zbehtė vėshtroi priftin me sytė e shqyer. Fėmijėt kėrcyen pėrpjetė dhe vinin rrotull tė trembur. Mėsuesi, duke e parė se po e merrnin mė qafė, thirrri: - I poshtėr! Sa i doli kjo fjalė nga goja, vikari ju hodh mėsuesit, e mbėrtheu nga duart, kurse kyrea u mat ta qėllonte. Por me sa dukej, vikari nuk e mbante mėsuesin fort: ushtuan njėri pas tjetrit dy tė shtėna. Kyré u platit nė dysheme dhe s'luajti mė nga vendi; edhe vikari ra dhe po pėrpėlitej. Mėsuesi e mblodhi veten, vėshtroi pėrreth me njė shikim tė egėr, qėlloi pėr tė tretėn herė dhe ra i vdekur pranė kėtyre njerėzve. Kėshtu vdiq mė 1926 nė kėtė vend tė madh mėsuesi i shkollės, qė guxoi t'u flasė fėmijėve pėr drejtėsinė. (Daktilografoi: B. Elshani) Suedi, 04.03.2010    E bukura nė shpirt dhe nė jetė Shkruan: Ivana DERVISHI Shohim njė vepėr arti, dėgjojmė njė kėngė, lexojmė njė poezi, ndjekim njė film, apo na pėlqen edhe paraqitja e dikujt dhe themi “Shumė i/e bukur”. Duket sikur kjo fjali vjen nga nėnvetėdija jonė, ēfarė na shtyn ta themi? Nė art e bukura pėrbėn atė qė na fal kėnaqėsinė vizive dhe atė shpirtėrore. Po nė jetė? Ēfarė ėshtė e bukur nė jetė? Kur janė ata me pranė se kurrė? Cila ėshtė ajo ndjenjė, qė mbart nė vetvete bukurinė e shpirtit dhe jetės sonė? Pa ngurrimin mė tė vogėl ēdokush do tė pėrgjigjej: DASHURIA. Ē'ėshtė dashuria? Ne lindim nga dashuri, rritemi nė dashuri, zgjedhim njė dashuri jete dhe vdesim duke dashuruar. Pra dashuria ėshtė ndjenja me afatgjatė dhe mė e pranishme nė jetėn tonė. Dashuria ėshtė fjala mė e bukur qė ekziston, dashuri ėshtė tė zgjohesh nė mėngjes dhe tė buzėqeshėsh se njė ditė e bukur po tė pret, dashuri ėshtė mendimi i parė i ditės sė re, dashuri ėshtė njė bisedė e kėndshme, njė shėtitje buzė detit, dashuri ėshtė tė shohėsh filmin tėnd tė preferuar dhe nė fund tė tij tė prekesh thellė, dashuri ėshtė t’i thuash "mirmėngjes” familjes tėnde, tė dalėsh me njė mik, tė shkosh nė kinema, tė vėshtrosh yjet, tė shkėmbesh dhurata, dashuri ėshtė tė dėgjosh melodinė qė tė pėlqen mė shumė mijėra herė, dashuri ėshtė tė ėndėrrosh, tė shtrihesh nė shtrat dhe mos tė tė zėrė gjumi, dashuri ėshtė njė pėrqafim, njė shtrėngim duarsh, dashuri ėshtė tė zgjohesh nė mes tė natės dhe tė shkruash nėn njė dritė tė imėt, tė ulesh buzė detit dhe tė lundrosh me dallgėt, tė presėsh diellin tė lindi ėshtė dashuri, tė qėndrosh gjithė natėn duke parė yjet gjersa ata tė treten nėn qiellin e kaltėr, tė vizitosh njė tė afėrm ėshtė dashuri, tė kėrcesh ėshtė dashuri, tė shkosh nė shkollė ėshtė dashuri, tė kalosh pranė njė lypėsi dhe t’i falėsh njė qindarkė, ose vetėm njė vėshtrim dhembshurie ėshtė dashuri. Tė thuash "tė dua" ėshtė dashuri, t’i futesh detit nė gji nė mes tė dimrit dhe tė nesėrmen tė qeshėsh teksa nė shtrat i sėmurė rri, kjo ėshtė dashuri. Dashuri ėshtė tė bėsh atė qė do, me atė qė ti do, nė ēastin kur ti e zgjedh, nė mėnyrėn si e ėndėrron. Dashuri ėshtė tė qėndrosh nė majėn mė tė lartė tė botės dhe tė sodisėsh qiellin, tė zhytesh nėn ujė, tė hash njė akullore, tė pish njė kafe, tė shikosh njė ėndėrr, tė shkruash njė melodi, t’i biesh njė instrumenti muzikor ėshtė dashuri. Njė puthje ėshtė dashuri, tė pikturosh nė njė telhajo ėshtė dashuri, tė ndihmosh njė tė moshuar tė kalojė rrugėn ėshtė dashuri, tė ngresh njė fėmijė tė rrėzuar ėshtė dashuri; tė qash, tė buzėqeshėsh, tė nervozohesh, tė ulėrakėsh edhe kėto janė dashuri. Dashuri ėshtė tė jesh i sinqertė, tė jesh i gėzuar, tė jesh human; dashuri janė njerėzit pas njė pėrmbytjeje, dashuri janė duartrokitjet pas njė interpretimi; dashuri ėshtė tė mos paguash pėr ēdo gjė, njė fėmijė ėshtė dashuri, tė mos heshtėsh, tė mos harrosh, tė mos largohesh. Dashuri ėshtė komunikimi ndėrmjet njė personi nė Evropė dhe njė tjetri nė Antarktidė. Tė besosh nė njė forcė me tė madhe se ti qė kujdeset pėr vazhdimėsinė e jetės dhe paqen e botes ėshtė njė nga dashuritė me tė mėdha, Sepse pa besim njeriu do tė jetonte nė njė jetė tė pashprese dhe tejet dyshuese. Dashuri ėshtė tė ulėsh armėn, tė qeshėsh, tė harrosh shqetėsimet, tė imagjinosh, tė vraposh herėt nė mėngjes, tė kėrcesh si i ēmendur nė breg tė detit dhe tė bėhesh qull nga piklat e ujit; dashuri ėshtė tė kesh njė dhe ta besh dy apo njėqind; dashuri ėshtė tė ushtrosh njė profesion; dashuri ėshtė tė kthehesh nė shtėpi pas njė pune tė lodhshme dhe tė pėrqafohesh me familjen tėnde, tė tė bėjnė njė masazh ėshtė dashuri, njė kafshė ėshtė dashuri, tė tė ftojnė nė njė festė, tė thuash njė fjalė tė mirė ėshtė dashuri, tė lotosh pas njė filmi prekės pa menduar nė je mashkull apo femėr. Tė ecėsh mes njerėzve dhe pėrsėri tė ndihesh i vetėm ėshtė dashuri; njė telefonatė nė orėn dy tė mėngjesit prej njė miku apo mikeje qė tė siguron qė tė do, ėshtė dashuri; njė letėr falėnderimi ėshtė dashuri; njė tingull, njė fllad ere, njė pikė shiu, njė rrufe, apo dielli ėshtė dashuri. Shikimi i njė fėmije tė vogėl qė ngulet tek ty ėshtė dashuri; tė dalėsh pėr tė blerė ėshtė dashuri; tė recitosh njė poezi ėshtė dashuri; tė pėrshėndesėsh hėnėn dhe tė bisedosh gjatė me tė, tė shprehėsh njė dėshirė teksa njė yll rreshket qiellit, tė sakrifikosh ėshtė dashuri. Tė kesh miq tė mirė, tė duash familjen, tė thuash "Tė dua" ėshtė dashuri. Njė lule ėshtė dashuri, njė rrahje zemre, njė ndrojtje ėshtė dashuri, njė njeri human ėshtė dashuri, tė shihesh nė pasqyrė, tė kėndosh me zė tė lartė, tė vraposh kur tė gjithė ecin, tė rrotullohesh si i ēmendur, tė shohėsh njė pikturė, tė lexosh njė libėr, tė bisedosh me miq nė kompjuter, tė shohėsh njė video gazmore, njė foto tė ēuditshme nga njė ēast i veēantė, -tė gjitha kėto janė dashuri. Gjithēka bėjmė qė nga ēasti i parė kur zgjohemi, deri nė ēastin e fundit kur flemė, ėshtė dashuri! Ne vetė jemi dashuri. Ne jetojmė me dashurinė, jetojmė pėr tė bėrė gjėrat qė duam mė shumė, jetojmė pėr tė dashuruar dhe pėr tu dashuruar. Bota thėrret dashuri, jeta ėshtė bėrė njėsh me dashurinė. Njerėzit janė dashuri! Nė kėtė ēast duhet tė ndalesh sė menduari pėr problemet apo shqetėsimet, tė vogla a tė mėdha qofshin kėto. Kjo sekondė ikėn dhe nuk vjen mė kurrė. Dashuria ėshtė njė dhe e vetme, ti je dashuria! Ti nuk bie nė dashuri, sepse ti je dashuria. Shkruani letra dashurie, shkruani mesazhe dashurie, thoni fjalė dashurie, besoni nė dashuroni dhe mos e mohoni kurrė tė vetmin burim tė jetės, mos e mohoni dashurinė. Dashuria shkatėrron orėn, bėn ditėn mbrėmje dhe mbrėmjen ditė, pėr nder tė dashurisė, dielli mund tė lindė netėve dhe tė perėndojė mėngjeseve. Pėr lavdinė e dashurisė ora ndal dhe zemra rreh. DASHURONI JETĖN, DASHURONI VETEN! EDHE MOS HARRONI QĖ DASHURIA E VĖRTETĖ NUK LĖNDON KURRĖ! DASHURI, DASHURI, DASHURI! Marrė nga Tirana Observer VEPRIM DINJITOZ I SHKRIMTARIT REXHEP HOXHA Shkruan: Beqir ELSHANI Mė 8 janar 2010 shkrimtari ynė, Rexhep Hoxha, refuzoi Ēmimin Kombėtar pėr Vepėr Jetėsore“Azem Shkreli”. Ndonėse kjo ditė ishte e rėndomtė, u bė e madhe me mospranimin e ēmimit letrar nga shkrimtari pėrparimtar - Rexhep Hoxha. Lajmi ishte i shkurtėr nė albaniapress, por me jehonė tė madhe nė zemrėn e popullit shqiptar! Derisa populli shqiptar prej vegjėlisė deri te pleqėria u gėzuan pėr mospranimin madhėshtor tė shpėrblimit, kuptohet qė klasa qeveritare me miqtė e saj tronditet, sepse po preken interesat e tyre tė ngushta, qė aspak nuk brengosen pėr vuajtjen skamnore tė popullit shqiptar. Derisa oborret e qeveritarėve mbushen me automobila luksozė, magjet e popullit shqiptar nuk mbushen dot me miellin e bukės. Si mund tė merrte ēmimin letrar autori i ”Picimulit”, i “Lugjeve tė verdha”, i “Verores” dhe i shumė veprave tjera letrare, kur lexuesit e tij nuk kanė me se tė blejnė abetaren e zemrės shqiptare, atje ku nis jeta e popullit shqiptar?! Kur mėsuesit dhe mjekėt, qė janė qeliza e mirėqenies sė popullit shqiptar, me rrogat e tyre nuk arrijnė tė sigurojnė ushqimin dhe veshmbathjen, shkrimtari i popullit nuk mund tė marrė ēmimin nga qeveria e korruptuar. Veprimi dinjitoz i shkrimtarit R. Hoxha tė pėrkujton kompozitorin e madh L. V. Bethoven, i cili nė shenjė revolte e grisi simfoninė e tretė kushtuar Napoleon Bonopartes, tė cilin e nderonte si luftėtar dhe jo si mbret qė do tė shkelte tė drejtat njerėzore. Shembullin e shkrimtarit, Rexhep Hoxha, duhej ta kishin bėrė edhe shumė krijues tjerė shqiptarė, dhe njė ndėr ta kishte rastin shkrimtari Ismail Kadare, qė tė refuzonte ēmimin letrar me emrin e ish-komunistit jugosllav. Kur njeriu mėson se ”Ēmimi Kombėtar pėr Letėrsi” mban emrin e Fahredin Gungės, i cili nė shėrbim tė politikės jugosllave ka dėnuar ”irredentizmin” (kupto: revolucionin) shqiptar nė Kosovė, do tė kuptojė se edhe Rexhep Mitrovica (emrin e tė cilit mban shtėpia e kulturės nė Mitrovicė) ka qenė i tillė. Ėshtė bėrė njė traditė e shtrembėr nė Kosovė, qė institucionet shqiptare dhe klubet kulturore tė emėrtohen me emra tė personaliteteve, tė cilėt kanė qenė nė shėrbim tė politikės kundėrshqiptare. Kjo do tė thotė sikur Kosova nuk ka dėshmorė qė jetėn e dhanė pėr ēlirimin dhe bashkimin e trojeve shqiptare me Shqiperinė Nėnė. Kėtu kishte rastin qė shkrimtari i madh, Ismail Kadare, i edukuar nė socializmin e Enver Hoxhės tė denonconte ēmimin letrar me emrin e Fahredin Gungės tė edukuar me socializmin e J. B. Titos, dhe me njė veprim madhėshtor t’i bashkohet atdhetarėve trima, tė cilėt u dėnuan nga Fahredin Gunga dhe shokėt e tij. Tė kemi parasysh se dallimi mes J. B. Titos dhe Enver Hoxhės ėshtė i madh; derisa J. B. Tito ishte xhelat i popullit shqiptar nė ish-Jugosllavi, Enver Hoxha ishte mbrojtės i pakursyeshėm i popullit shqiptar nė ish-Jugosllavi. KUSH ISHIN DENONCUESIT E DEMAĒIT NĖ UDB-e , NĖ V.1958-59?! Nė nėntor tė vitit 2006, nė Shtėpinė e Kulturės, u mbajt Manifestimi ndėrkombėtar pėr letėrsi ”Kepi i Shpresės sė Mirė - Fahredin Gunga”, qė do tė thotė me emrin e denoncuesit tė ”irredentistit” Adem Demaēit, nė tė cilėn mori pjesė shkrimtari Ismail Kadare, i madh pėr nga sasia letrare, por i vogėl pėr nga cilėsia kombėtare. Sė pakut, Kadare nuk duhej ta nderonte veprimtarinė titiste tė F. Gungės kundėr liridashėsit Adem Demaēi, dhe tė mos pranonte asnjė ēmim qė do tė lėndonte shpirtin e kombit shqiptar. Prandaj duke marrė ēmimin me emrin e Fahredin Gungės, Kadare pėrqafoi titizmin jugosllav, me anėn e sė cilės u solidarizua me dėnimin e Adem Demaēit nga udba jugosllave. Sipas fjalės sė urtė latine “miku i armikut tim ėshtė armiku im”, Kadare u bė armik i kryengritėsit Adem Demaēi dhe i gjithė trimave tė Kosovės qė luftonin pėr jetė a vdekje nga pushtuesi mė i keq se fashizmi gjerman. Njėmend Kadare e ka nderuar me vepra letrare dėshmorin Jusuf Gėrvalla, mirėpo me pranimin e ēmimit “Kepi i shpresės (titiste)”, lėndoi mėsuesin e Jusuf Gėrvallės - Adem Demaēin. Po sikur tė ishte gjallė Heroi Gervalla, padyshim qė Ai do tė ishte nė anėn e bacė Ademit, siē ėshtė sot biri i Kosovės – Albin Kurti. Prandaj me deklaratėn se Kadare e ka njohur dhe ēmuar poetin Fahredin Gunga, duhet tė kemi parasysh se derisa Adem Demaēin dhe Jusuf Gervallėn i ka njohur si atdhetarė qė luftojnė pėr ēlirimin e Kosovės nga kolonizimi serb, Fahredin Gungėn duhet ta ketė njohur si denoncues i dy tė parėve. Po tė mė thoshte ndonjė shkrimtar i Tiranės se e ka njohur dhe ēmuar gjykatėsin e Gjykatės Komunale tė Therandės (Suharekės), i cili vėllain tim e ka dėnuar pėr Kosovėn Republikė, nuk do tė mė vinte mirė. Prandaj edhe popullit shqiptar nuk i vjen aspak mirė, kur Kadare nė Tiranė i shan komunistėt shqiptarė, kurse nė Prishtinė i pėrqafon komunistėt jugosllavė. Jo vetėm kaq, sepse mė habit fakti qė Kosova ka dhėnė shumė trima revolucionarė nė shėrbim tė ēėshtjes sonė kombėtare, siē ėshtė Albin Kurti me vėshtrim tė gjerė. Tirana me tradita tė mėdha universitare, ushtarake dhe shtetėrore, qė pėr nga sasia dhe cilėsia ia kalon Prishtinės dhe Shkupit, nuk ėshtė nė gjendje tė zotojė njė veprimtar tė frytshėm si Albin Kurti, qė lufton pėr tė mirėn e mbarė kombit shqiptar. Shikoni, tė luftosh pėr ēlirimin e Kosovės, nuk ėshtė vetėm ēėshtje e ngushtė e Kosovės, por ēėshtje e madhe mbarėkombėtare tė Shqiperisė Etnike. Qeveria Shqiptare dhe Akademia e Shkencave dhe Arteve tė Shqiperisė duhet t’i kushtojnė rėndėsi tė madhe personaliteteve shqiptare, qė tėrė jetėn e tyre i shėrbejnė kombit dhe atdheut. Prandaj Shkrimtari Rexhep Hoxha e meriton ēmimin “NDERI I KOMBIT”. Siē dihet, Universiteti i Zagrebit ėshtė mė i vjetėr nė mbarė Ballkanin, ashtu siē ėshtė Universiteti i Tiranės mė i vjetėr nė mbarė Shqiperinė Etnike, prandaj nė vend se Universiteti i Zagrebit me tradita tė mėdha shkencore, ta edukonte Universitetin e Beogradit, kishte ndodhur e kundėrta. Gjithashtu nė vend se Universiteti i Tiranės ta edukonte shqiptarisht Universitetin e Prishtinės, ndodhi e kundėrta; nė vend se shkrimtari Kadare ta qortonte Fahredin Gungėn pėr gabimet kombėtare, pse ai me shokėt e tij ishte vėnė nė shėrbim tė UDB-s jugosllave pėr persekutimin dhe burgosjen e trimave shqiptarė nė krye me Adem Demaēin, tė cilėt luftonin pėr ēlirimin e Kosovės nga ēizmja serbe dhe bashkimin me Shqiperinė Nėnė, ai e bėri tė kundėrtėn. Nė “DOSJA DEMAĒI” shkruan se si intelektualėt e Jugosllavisė kundėrshqiptare (Fahredin Gunga, Din Mehmeti, Hysni Hoxha, Ali Aliu, Zekeria Cana) kanė denoncuar Adem Demaēin, i cili ka folur pėr diskriminimin e pashpirt qė bėhej ndaj shqiptarėve nė Kosovė nga ana e pushtetit jugosllav; pėr heqjen e gjuhėve tė pakicave dhe diskriminimin e shqiptarėve; pėr shpėrnguljen e shqiptarėve pėr nė Turqi. Prandaj tė marrėsh ēmimin me emrin e njėrit prej dėshmitarėve titist kundėr atdhetarit Adem Demaēi, do tė thotė tė bėhesh armik i popullit shqiptar. Po sikur tė kishin kėrkuar falje tė hapur kėta ish-armiq tė Adem Demaēit, i cili nė kohėn mė tė vėshtirė me njė forcė prometheane luftonte pėr ēlirimin e Kosovės nga kolonizatori serbosllav. Liria vjen duke mos pasur frikė nga vdekja, thotė populli. Ėshtė ēudi, si nuk ka mundur vigani i letrave, Kadare, tė kuptojė diplomacinė e pėrdreqtė jugosllave, pse pikėrisht kėta dėshmitarė pėr dėnimin e revolucionarit Adem Demaēi pėrqafuan Lidhjen Demokratike tė Kosovės nė krye me Ibrahim Rugovėn?!  Tė kemi parasysh se pėr inat tė Demonstratave tė Studentėve Shqiptarė qė kėrkonin Republikėn e Kosovės me tė drejta tė barabarta nė federatėn jugosllave ėshtė botuar libri kundėrshqiptar “Kosova - tė vėrtetat dhe mashtrimet” tė Sinan Hasanit, ndėrkohė nė oborrin e Pallatit tė Shtypit “Rilindja” janė djegur tė gjitha librat e shkrimtarėve tė frytshėm tė Ismail Kadaresė dhe tė Dritėro Agollit, pėr tė cilat u ndie njė mungesė e madhe nė tė gjitha libraritė dhe bibliotekat e Kosovės. Kėta libra nuk i dogjėn trimat shqiptarė qė luftonin pėr Kosovėn Republikė, por shokėt e Rexhep Zogajt, Fahredin Gungės dhe Agim Zatriqit. Prandaj po tė mbrohej letėrsia shqipe me kohė, nuk do tė vinte te shuarja e Kushtetutės sė KSA tė Kosovės nga shovinistėt serbė. Siē dihet redaktorė tė librit kundėrshqiptar tė Sinan Hasanit kanė qenė shkrimtarėtNazmi Rrahmani dhe Rrahman Dedaj. Pėrvoja e hidhur na mėson se cilido prej denoncuesve, po tė autorizohej nga Komiteti Qendror i LKJ-sė, do tė shkruante librin kundėr popullit shqiptar serbokroatisht “Kosovo – Istine i zablude”. Prandaj kujdes Kadare, mos pranoni ēmime tė improvizuara nga ish-komunistėt jugosllavė, siē janė ēifti Fahredin Gunga dhe Rexhai Surroi! Vlen tė shtohet se autorin e kėtij pamfleti tė botuar serbokroatisht nė shėrbim tė shovinizmit serb, i madhi Enver Hoxha e quajti ”Mumie, qė nuk dihet cilės epokė i pėrket”. Kėtu shihet se titistėt shqiptarė nuk donin tė sakrifikonin detyrėn e tyre luksoze pėr tė dalė faqebardhė para popullit shqiptar, pėr tė cilin kishin shkruar vepra letrare nė gjuhėn shqipe, por vazhduan tė ndjekin rrugėn e Tito shkaut, qė nė Beograd po lindte njė pėrbindėsh tė ri neofashist me emrin - Sllobodan Milosheviq. 14.02.2010   SHKRIMTARI REXHEP HOXHA E MERITON ĒMIMIN ”NDERI I KOMBIT”! LETĖR PĖRSHĖNDETĖSE! Sikur tė kishte njė ēmim nderi, pėr QĖNDRESĖ, NDER DHE BURRĖRI, PĖR RREZATIMIN DHE GUXIMIN INTELEKTUAL SHQIPTAR, ky ēmim do t“i takonte shkrimtarit tė shquar tė kombit - Rexhep Hoxhės! Kėto ditė, siē u bė e ditur, shkrimtari ynė i madh shqiptar, Rexhep Hoxha, ka refuzuar ēmimin ”Azem Shkreli”, tė ofruar nga ata qė mė sė paku e meritojnė t“i ofrojnė dikujt ēmime tė artit dhe tė kulturės; pėr faktin, se mė sė miri u shprehė pėr kėtė - vetė vigani i madh i letrave shqipe, refuzuesi i atij ēmimi, i cili nuk e lejoi veten tė bie pre e lajkave dhe mashtrimeve tė kėsaj kohe tė pakohė, kur po shkelet e po pėrmbyset, ose po interpretohet me skajshmėri sė prapthi ēdo gjė e bukur dhe me vlera tė pathyeshme shqiptare. Ky ēmim do t“i takonte mė shumė se shumė shkrimtarėve tė njohur dhe tė pėrkėdhelur nga oborrtarėt e brendshėm dhe tė jashtėm tė ”mbretėrive” tė letrave tė huaja dhe shqipe. Vėmė nė dukje kėshtu, sepse vlerat e artit tė secilit nuk maten vetėm me peshėn e artistike dhe tė paraqitjes apo ngjyrimeve tė jashtme; por, parasėgjithash, maten edhe me vlerat njerėzore dhe kombėtare qė krijuesit i kanė bartur dhe i bartin mbi supet e tyre. Kėtu, kujtojmė qė nė kėtė vėshtrim hyjnė dhe vlerat e qėndresės, nderit, karaktereve njerėzore dhe kombėtare; pėr aq sa janė tė qėndrueshme apo tė paqėndrueshme ato, pėrballė peshės sė madhe tė rrethanave e tė sprovave tė mėdha tė kohės qė jetuan ose jetojnė. Jemi tė vetėdijshėm se kėta margaritarė do t“ia shtonin mė tej respektin ose mėrinė secilit njeri, e nė veēanti, artistėve tė tė gjitha kombeve e vendeve. Tani, e bėjmė pyetjen pėr tė gjithė ata qė e njohin burrin e madh tė letrave shqipe, tė Gjakovės Kreshnike: a nuk i takon ky privilegj qė pėr aq shumė vite e mbrojti me vendosmėri, Rexhep Hoxha i besės shqiptare?! Ay, qė i qėndroi besnik pėr vite tė tėra personazhit tė tij, tek ”Lugjet e verdha”, qė pėr tė mbajtur besėn shqiptare, ujkut ia fali edhe djalin e vetėm! Vetėm Rexhep Hoxha deri tash, sidomos prej viteve ‘90-ta, e kėtej me kėtė refuzim, me atėfarė ”ēmimi”, u tregua i vetmi burrė me vlera klasike dhe tė ēdokohėshme – i vetmi, ama! Nuk ka kush sikurse Rexhep Hoxha, qė i ka deklasuar pėrtokė mė meritueshėm e mė denjėsisht, sidomos ”intelektualėt” shqipfolės mbarėshqiptarė dhe sidomos, qė prej viteve ‘90-ta, e kėtej, me gjestin e tij nė fjalė?! Ay, u tregua njė vigan intelektual, njerėzor dhe shqiptar. Rexhep Hoxha, me kėtė veprim tė guximshėm, me ē“rast i shkelmoi ca dhjetėra, qindra apo mijėra euro; qė do t“ia ofronin sahanlėpirėsit e regjimeve kundėrpopullore. Por Ay, me siguri ėshtė i vetėdijshėm se sakrifikimi dhe solidarizimi me masat e gjėra tė varfra popullore, ia ka ngritur vlerat shumė tė larta qė i ka, nė kalanė e nderit tė shqiptarisė. Rexhep Hoxha, ishte dhe ėshtė i madh, vigan me shtat me burrėri dhe me letėrsi dhe gėzon besimin tė plotė tek mbarė lexuesit shqiptarė! Janė tė pakurrizorė dhe aspak burrėrorė, ata qė pranojnė ”ēmime” me vlera tė dyshimta titiste, tė ish-pasuesve tė xhelatit tė shqiptarėve, Titos, siē qe rasti i ndarjes sė ”ēmimit” Fahredin Gunga, me ē“rast shkrimtari ”i famshėm” pėr nder dhe burrėri I. Kadare e mori pa ngurrim, pėr mė tepėr me atė rast pati deklaruar, se ”Fahredin Gungėn e kisha mik”!!! Pėrpjekjet e errėta pėr t“i rehabilituar penat e zeza qė i shkruan me aq vullnet dhe dashuri dhe respekt Titos dhe regjimit tė tij kriminal, si: Ali Podrimaja, Agim Deva, Fahredin Gunga, Maksut Shehu, Rifat Kukaj, Sinan Hasanin e tė tjerė, qė e “bartnin Titon nė qepallat e syve”, ose deklaronin se, ”ėshtė e kaluara e sotmja dhe e ardhmja jonė” - kujtojmė kėtu, Ibrahim Rugovėn, ata, qė pėrsėkeqi, atėbotė u kishte marrė koka erė; janė pėrpjekje qė pretendojnė ta mbulojnė tė kaluarėn e hidhur tė larė me gjak e lot shqiponjash. Pėr mė keq, nėse themi se i kishim, o i kemi miq, me kėtė rast pa dorashka po e vėrtetojmė se ishim dhe jemi nė rrugėn e tyre tė turpit, tė tradhtisė dhe tė krimeve?! Tė pranosh nderimin prej njė shtėpie kulture me emėr tė njė ish-profashisti, si Rexhep Mitrovica dhe njėkohėsisht tė deklarosh se ish-titistin me damkė, Fahredin Gungėn, e kisha mik, ėshtė vėrtetė njė shkarje dhe pėrplasje skandaloze-shkretane e shkrimtarit Ismail Kadare, me vlerat e mirėfillta njerėzore dhe kombėtare. Me kėtė rast kujtojmė fjalėn e urtė popullore qė: ”secili varet nė gozhdėn e vet”! Nuk varen nė gozhda tė mashtrimeve as tė dhunės as e shesin ”lėkurėn e tyre”, vetėm burra e gra tė nderit e tė besės shqiptare, natyrisht, kėsaj armate qė marshoi e do tė marshojė nė shekuj, ndėr brezni i takon edhe Rexhep Hoxha! Prandaj, me pėrgjegjėsi tė pathyeshme morale ne tė nėnshkruarit deklarojmė se, veprimi i tij na ka dhėnė guxim dhe forca tė reja pėr tė punuar mė tej nė rrugėn e ndritur tė nderit e tė qėndresės deri nė bėrjen e Shqipėrisė Etnike - Shqipėri tė pėrparuar dhe tė lulėzuar nga shkenca, arti dhe kultura e denjė qė u takon vetėm popujve qė e duan lirinė; dhe jo asaj pjese sė prishur, qė nė shpirt kanė vetėm ”kafshatėn e madhe” tė huajėn e ēoroditur, me elemente tė dyshimta nderi kombėtar dhe njerėzor. Po e pėrfundojmė kėtė letėr pėrkrahjeje me urimet dhe pėrshėndetjet tona shqiptare. Tė urojmė shėndet, qėndresė dhe moral tė fortė shqiptar, ashtu siē i pate dhe i ke deri nė ditėt tona, o i madhi profesor, o vigani i pathyeshėm pėrballė sfidave titiste! Tė nėnshkruarit: Fadil Shyti, Faik Smajli Zeqir Duraku, Sejdi Veseli, Xhemil Zeqiri, Demir Reshiti Adnan Abrashi Beqir Elshani, Tafil Duraku, Ramadan Pllana, Azem Musliu, Nisret Ahmeti, Sulejman Qyqalla, Halil Dėrguti, Bekim Rexhepi. Evropė- Kanada, 13.02.2010     Rexhep Hoxha refuzon Ēmimin Kombėtar “Azem Shkreli” Prishtinė, 8 shkurt 2010 Tė hėnėn nėpėrmjet njė komunikate, shkrimtari, Rexhep Hoxha, ka bėrė me dije publikun se refuzon Ēmimin Kombėtar “Azem Shkreli”. Nė njoftimin e Hoxhės thuhet: “Nga mjetet e informimit u njoftova se mė ėshtė ndarė Ēmimi Kombėtar pėr vepėr jetėsore "Azem Shkreli". Mirėpo, duke qenė se ēmimin e jep njė qeveri servile ndaj tė huajve dhe mashtruese ndaj tė vetėve, me zyrtarė tė lartė tė pangopur pėr t'u pasuruar nė kurriz tė Kosovės sė varfėr, me deputetė rrogash shumėfish me tė mėdha se mjekėt, mėsuesit, policėt, gjyqtarėt, pa i pėrmendur kategoritė mė tė ulėta tė nėpunėsve me rroga tė mjerueshme, pensionistė lėmoshash, tė kėrkojnė edhe nga njė veturė pėr kokė, shofer pėr vete dhe beneficione tė tjera nė njė kohė varfėrie tė hatashme e papunėsie tė pėrvajshme, me vetėvrasje si kurrė mė parė nga humbja e besimit nė jetė, pėr t'u lėnduar ēdo zemėr njeriu, kėtė ēmim e refuzoj. Sė dyti, duke e njohur mirė Azem Shkrelin, shpirti, nderi dhe karakteri im nuk e pranon asnjė ēmim me emrin e tij. Me shkrimtarin merr frymė kombi. Ai pėr asgjė as nuk shitet as nuk blihet”. KD. FJALA NĖ PROMOVIMIN E LIBRIT - “ME TRE YJET E PAVDEKĖSISĖ NĖ ATO VITE TĖ STUHISHME ” TĖ FARIDIN TAFALLARI Nga Manifestimi “Flaka e Janarit” nė Heidelberg, 24.01.2010 Tė nderuar bashkatdhetarė, tė nderuar zonja dhe zotėrinj! ME TRE YJET E PAVDEKĖSISĖ NĖ ATO VITE TĖ STUHISHME ”! Ky titull i librit tė fundit tė autorit, veprimtarit, idealistit dhe shkrimtarit Faridin Tafallarit, sheh dritėn nė pėrvjetorin e 28, tė rėnies sė tyre pėr tė mos vdekur kurrė, tė heronjve tė Kosovės JUSUF E BARDHOSH GĖRVALLA DHE KADRI ZEKA. Njerėzit vdesin veē kurrė harrohen, ndėrsa Jusufi, Bardhi dhe Kadriu do mbesin gjithmonė tė gjallė si tre yjet e pavdekėsisė, siē i quan edhe autori, Tafallari nė librin e tij. Libri ka njė pėrmbajtje me tre kapituj, duke filluar me kapitullin e parė. KAPITULLI I PARĖ VITET ME TRIMAT, VITET MĖ ME FAT TĖ JETĖS SIME Ky libėr sikur ėshtė pritur me vite nga autori pėr tė parė dritėn sjellė nė vete shumė ngjarje interesante, si shkrime tė shkruara nga Jusufi, Bardhi dhe Kadriu, dokumente, faksimile, foto, komente tė veprimtarėve dhe tė botuara pėr herė tė parė, qė lexuesin do ta shtie nė njė botė ku ka vetėm veprimtari atdhetare, kombėtare dhe nuk kishte rrugė tjetėr veē tė asaj qė trimat shkelėn drejt lirisė. Duke lexuar librin e kisha vėshtirė t“i bėjė njė analizė, pasi qė krejt libri ishte njė dokumentar i vėrtetė dhe i gjallė, prandaj vėshtrimi analitik kėrkon njė studim tė veēantė pėr tė futur nė thellėsinė e kėtij libri. Gjatė leximit tė librit ”TRE YJET E PAVDEKĖSISĖ”, autorin z-Tafallarin sikur e gjejmė kudo me trimat, pra si duket vdekja e tyre dhe vetė ata i mungojnė shumė, por jo vetėm atij. E rėndėsishmja nė kėtė libėr ėshtė se ai gjithmonė i cek tė pandarė. Kėshtu dhe pėr atė shkruan ”Kurrė nuk mund t“ju ndaj! Ashtu tė TRE sė bashku, ju kam nė sy nė mendje nė kujtime Ndaj dhe kur shkruaj pėr JU ēdo rresht, ēdo fjalė, ēdo germė nė faqet e shkrimeve dhe tė librave tė mi, ju takon tė TREVE!!! Duke ju thirrur nė emėr, njėherit tė TREVE sė bashku: JUSUF-KADRI-BARDHOSH!!!”. Qė kur erdhėn nė mėrgim, Trimave iu kishte ra nė sy mungesa e njė organizimi tė mirėfilltė, prandaj me kujdes dhe me shumė durim nisėn t'i studiojnė rrethanat, nė tė cilat duhet tė zhvillohej e shtrihej lėvizja e veprimtaria patriotike, organizimi dhe bashkimi drejt njė qėllimi final. Por dihej se dėshira e Jusufit ishte pa diskutim, Bashkimi i tė gjitha trojeve etnike nė njė atdhe tė vetėm me Shqipėrinė Amė! Tek Jusuf Gervalla gjithmonė ishte optimizmi, tek Kadri Zeka gjetja e mundėsive tė reja dhe tek Bardhosh Gervalla, gjithmonė komunikimi dhe afėrsia me mėrgimtarėt. Kjo vėrehej edhe kur njė tubim, apo demonstratė, ku nuk kishte edhe aq shumė pjesėmarrės, ata nuk brengoseshin dhe thoshin, sot me kaq, nesėr mė shumė, e pasnesėr e kėshtu me radhė, ēdo ditė do tė na shtohen “dasmorėt”. Pra, optimizmi i tyre pėr tė ardhmen e kombit, do t'i shoqėrojė deri nė rėnien e tyre, ndėrsa idealizmi i tyre lė tė kuptosh se Pa ideal s“ka fitore nė asnjė luftė Duke lexuar librin “TRE YJET E PAVDEKĖSISĖ”, lexuesi e ka edhe mė tė qartė se atė qė nuk e bėnė nė Stamboll tė Turqisė drejtuesit e ilegales pėr bashkimin e tė gjitha organizatave nė njė organizatė tė madhe, e ku ishin edhe KADRI ZEKA dhe BARDHOSH GERVALLA, tė deleguar nga Gjermania dhe Zvicra, kėtė e bėri nė Perėndim JUSUF GERVALLA, duke i bashkuar revistave qė i botonin, si LAJMĖTARIN E LIRISĖ, BASHKIMIN, LIRIJA - dhe filluan ta botonin “ZĖRIN E KOSOVĖS”, i cili u botua njė kohė shumė tė gjatė edhe pas rėnies sė TYRE, ku edhe motoja e kėtyre rezistuese ishte “Me penė dhe me pushkė pėr Liri dhe Bashkim me vendin Amė - Shqipėrinė Socialiste”. Qė tė tre mendonin pėr njė organizim sa ma tė mirė, nė luftėn drejt lirisė, JUSUFI, pėr kėtė i shkroi letėr edhe Enver Hoxhės, mė datėn 19 gusht 1980. I DASHUR SHOKU ENVER! Ishte njė letėr shumė e gjatė dhe e kjartė nė ndihmėn qė ai kėrkonte nga Shqipėria. CITOJ: ”Po tash, meqė lufta jonė politike ka hyrė nė fazėn e vet pėrfundimtare, e cila po zhvillohet nė favorin tonė, janė tė domosdoshme edhe forma mė tė larta organizimi tė aktivitetit revolucionar. Edhe nga kjo pikėpamje, ne, me njė vonesė tė konsiderueshme, kemi arritur nė pėrfundim se luftės sonė i duhet njė emėrues i pėrbashkėt dhe i fuqishėm pra njė ndihmė konkrete nga ju Z-Enver Hoxha dhe nga Partia e Punės sė Shqipėrisė”. Shteti serb, duke e parė rrezikun nga njė dorė e fortė e trimave nė mėrgim organizoi vrasjen e tyre. Dhe kjo ndodhi. Mė 17 janar 1982, nė orėn 22:30, nė Untergrupen bach (afėr Shtutgardit). Ata, tė cilėt kishin gjetur formulėn pėr bashkimin e shqiptarėve nė mėrgim ishin vrarė, lajmi tronditi mbarė kombin shqiptar. Shokėt u betuan se do ju marrin hakun, apo siē shkruante shtypi i ilegales ”TRE RANĖ, MIJĖRA U NGRITĖN”. Autori, Faridin Tafallari, shkon mė tutje, duke shpalosur dhimbjen e dyfishtė, edhe pas 20-vite, ku mėrgata i bėri homazhe varreve tė tyre nė Shtutgard nė ēdo pėrvjetor tė tyre, dikush i ndau pėr sė vdekuri, sepse pėr sė gjalli nuk do kishte forcė qė do t’i ndante. Pra, mė 23 mars 2002 eshtrat e tyre zhvarrosen nga toka gjermane, e cila i pranoi tė TRE sė bashku tė pandarė ! Sot eshtrat e JUSUFIT DHE BARDHOSHIN PUSHOJNĖ NE DUBOVIK, Ndėrsa, eshtrat e KADRI ZEKES nė Gjilan. Autori, Tafallari, nė shenjė revolte shpėrthen edhe mė shumė duke kuptuar se zemra e tij do tė thotė, se Ata sė bashku menduan, punuan, shkruan, vepruan, luftuan sė bashku u vranė, gjaku i tyre u derdhė nė njė vend sė bashku u varrosėn dhe tė TRE sė bashkė u ngritėn nė pėrjetėsi!!!, ashtu siē titullohet edhe vet libri “ME TRE YJET E PAVDEKĖSISĖ NĖ ATO VITE TĖ STUHISHME”. KAPITULLI I DYTĖ - Kapitulli i dytė fillon me titullin: “FJALA E TYRE ME BESĖ BURRI ME PESHĖ GURI!!! Veprimtaria e Vėllezėrve Gervalla dhe e Kadri Zekės ishte aq e begatshme sa qė edhe nė librin kushtuar trimave gjejmė shkrime tė shumta tė botuara nė revistat dhe shtypin ilegal tė udhėhequr nga JUSUFI DHE KADRI ZEKA. Por, jo veē kaq, aty gjejmė edhe letrat qė pėr herė tė parė botohen dėrguar shokėve si dhe fjalimet tė mbajtura me mėrgimtarėt kudo nė Gjermani. Tė gjithė artikuj tė shkruar janė marrė nga origjinali i tyre. Kėto shkrime me peshėn e vet artistike dhe me mesazhe idealiste kanė mbetur edhe sot vlera tė larta nė gazetarinė dhe publicistikėn e re moderne. Shkrimet e JUSUFIT nė Gazetėn "BASHKIMI", mandej nė atė "LAJMĖTARI I LIRISĖ", faktori POPULL, ishte vendimtar. Dhe pėr kėtė, nė mes tjerash, nė Nr.1. tė vitit 1981, po nė kėto gazeta pat thėnė: "Mirėpo ne, po vepruam me pėrkushtim dhe energji patriotike e revolucionare, do tė kemi nė dorė njė faktor tjetėr i vendosur e i bashkuar vendimtar: faktorin POPULL. Kur tė ketė hyrė i vendosur e i bashkuar nė shėrbim tė luftės sė drejt ēlirimtare, populli pėrbėn njė fuqi tė jashtėzakonshme, e cila thyen ēdo potencial teknik dhe numerik tė armikut pushtues". Jusufi, me mjeshtri tė rrallė shkrimore, i bėn thirrje mėrgatės dhe popullit shqiptar kudo, se mos t’ ju besoj atyre njerėzve qė kishin zgjedhė rrugėn e titizmit, ne krye me Fadilin, Mahmutin, Xhavitin etj, por tė marrim njė rrugė tjetėr, atė tė kryengritjes dhe revolucionit, e cila do jetė edhe rruga e vdekjes sė tyre. Duke e kuptuar politikėn hegjemoniste serbe, dhe duke e pare se tė gjitha tė drejtat ju merreshin shqiptarėve, me njė fjali shumė tė thjeshtė, bėn njė thirrje shumė tė fuqishme dhe shkruan: "A MBAHET SHPIRTI ME KULUMRIA, pra popull ngrihuni se veē e drejta pėr ta mbajtur shpirtin me kulumria na ka mbetur”. Kadri Zeka, po ashtu shkruante nė gazetėn "LIRIA", sa fjalė e bukur qė sa herė e thonim, buzėt na mbetshin ngrirė. Shkrimet e Kadriut lexoheshin ilegalisht kudo edhe ne Kosovė, pra marksist-leninistėt e Kosovės, tė asaj kohe e kishin tė qartė se liria nuk vjen, por pėr kėtė duhet dhėnė edhe at sublimen, dhe kudo nė ballina tė gazetave tė tyre ishte parulla "LUFTA E POPULLIT TONĖ ĖSHTĖ E DREJTĖ DHE DO TĖ TRIUMFOJĖ". Bardhosh Gėrvalla ishte veprimtar, fliste anglishten, gjermanishten sllovenishten dhe ishte mjeshtėr i artit dhe komunikimt me njerėz. Gjithmonė duke punuar nė sensibilizimin e ēėshtjes shqiptare, gjente rrugė pėr t'i kaluar vėshtirėsitė qė hasnin shpesh. Shpėrndarja e revistave dhe organizimi i tubimeve i demonstratave ishte edhe njė barrė e Bardhit. Pra gjithmonė me vete kishte parullat" "KOSOVA REPUBLIKĖ-JEMI PATRIOTĖ, S“JEMI SHOVINISTĖ - THIKA E DIPLOMACISĖ EVROPIANE COPĖTON ATDHEUN TONĖ", etj. Duke lexuar librin e shkrimtarit Faridin Tafallarit gjejmė edhe njė shkrim tjetėr shumė tė rėndėsishėm origjinal dhe tė botuar pėr herė tė parė. DITARIN E JUSUF GERVALLES... Kur lexuesi lexon kėtė ditar sheh qartė dhe kupton se trimėria, ideali, shokėt, lufta dhe rruga e lirisė janė tė shenjta. Nė kėtė ditar, ju lexues tė nderuar, DO TA KUPTONI SE SI Jusuf Gervalla e kaloi kufirin Slloveni-Austri nė tunelin e errėt rreth 8000 metra, dhe mund tė ketė, tė tillė tė kishin dėgjuar mė parė, pa LEXUAR KĖTĖ LIBĖR MUND EDHE TĖ MOS BESONIN. Por kėtu kishte edhe diēka tė pėrbashkėt, ky tunel me JUSUFIN, pra kishin tė dy ditėlindjen me 1 tetor; DHE SE KY TUNEL IA ZGJATI JETĖN EDHE PĖR 25 muaj, deri nė datėn e kobshme tė 17 janarit tė vitit 1982, ku ranė TRE burra qė historia dhe vepra e tyre do jetojė gjithmonė. KAPITULLI I TRETĖ Ky kapitull ėshtė njė preokupim jo veē i autorit por edhe i gjithė opinionit shqiptar, sepse ka tė bėj me enigmėn e kėsaj vrasje makabre, ku kėrkojmė pėrgjigje, qė nga Janari i vitit 1982!!! Aparati shtetėror serb organizoi vrasjen e Vėllezėrve Gervalla dhe tė Kadri Zekės, dhe padyshim se nė pėrgatitjen e atentatin mund tė ishin edhe disa shqipfolės, tė cilėt nuk kanė tjetėr emėr veē se tradhtar. Ē“do gjė ishte pėrgatitur natėn e 17 janarit, kur edhe pas vrasjes sė tyre dhe dėrgimit nė spital, edhe mjeku kujdestar ishte me emrin "VIDIQ". Kėtė e vėrejti i madhi Jusuf Gervalla ende pa dhėnė shpirt, duke biseduar me SUZANĖN - gruan e tij, edhe pse nė gjendje shumė tė rėndė, ai ju drejtua policisė dhe tė pranishmėve me kėto fjalė: "Mua, Jusuf Gėrvallėn, vėllain tim - Bardhoshin dhe shokun tonė - KADRI ZEKĖN, na vrau UDB-ja jugosllave, vetėm pse donim KOSOVĖN REPUBLIKĖ". Duke lexuar librin hasi edhe nė njė arkiv tė pasur tė autorit Tafallari, i cili shpalosė nė kėtė kapitull. Pra mund tė shtoj se kurrė nuk duhet heshtur, por duhet t“i kushtohet rėndėsi punės dhe veprės sė Jusufit, Kadriut dhe Bardhit, duke shkruar nė vazhdimėsi pėr TRIMAT. Tė tre ATA YJE janė njė faqe e lavdishme e historisė sė kombit shqiptar! Gjithsesi nga fundi i viteve ‘70, sidomos me angazhimin e vėllezėrve Jusuf e Bardhosh Gėrvalla dhe Kadri Zeka nė organizimin e mėrgatės sonė nė Perėndim, pėrpjekjet shqiptare pėr liri nisėn t“i merrnin konturat e njė lėvizje moderne tė organizuar e tė strukturuar. Marrė nė pėrgjithėsi, libri i autorit Faridin Tafallari, e ka shtjelluar tematikėn e kėtij me njė stil tė hollė, duke gėrshetuar jo vetėm emrat e lartpėrmendur, por edhe tematikat e shumta, tė cilat i japin librit shumė ngjyra, njėkohėsisht edhe njė pėrpjekje pėr tė ofruar sa mė shumė pėrmbajtje nga ajo qė mund tė emėrohet si tėrėsi e jetės shoqėrore shqiptare. Do e pėrfundoj kėtė vėshtrim rreth librit me njė MENDIM TE ARTĖ NGA BARDHOSH GERVALLA "...Do tė luftoj vetėm kundra armikut, kundra atij qė po na i burgosė e po na i vret motrat e vėllezėrit tanė, vetėm atė armik kam... se ditėt e mira do tė vijnė, se LIRIA do tė agojė, dhe malli, qė na djeg pėr atdheun e robėruar, do tė shuhen....". Ndoshta ZANAT e malit, si duket janė duke e ruajtur amanetin e JUSUF GERVALLĖS, se "nėse vrasėsi ynė ėshtė shqiptar emri i tij mos u zbuloftė kurrė". Si pėrfundim, mė lejoni tė pėrshėndes dhe nė emrin tim autorin e librit, veprimtarin Faridin Tafallarin dhe t'i uroj qė t“u jap lexuesve libra tė tjerė tė kėtij lloji. Ndėrsa, ju tė nderuar lexues nėse dėshironi tė merrni lajmin e njė dėshmie pėr enigmėn e kėsaj vrasje, dhe rolin, kontributin e angazhimeve tė TRE YJEVE TE LIRISĖ - merreni dhe lexojeni, ju lutem me durim dhe kėnaqėsi librin "ME TRE YJET E PAVDEKĖSISĖ NĖ ATO VITE TĖ STUHISHME..." Njė lexim tė kėndshėm tė librit qė promovojmė. Ju faleminderit pėr vėmendjen! KADRI GĖRVALLA PARADIGMA FORMĖ SISTEMORE (ARGUMENTIMI APO EDHE PĖRGĖNJESHTRIMI) NĖ TRAJTIME SHKENCORE Shkruan: Prof. dr. Shefki Sejdiu  0. Enciklopedia ėshtė vepėr qė jep njė pasqyrė sistematike dhe metodike e bazuar mbi parime tė qėndrueshme tė dijes njerėzore ku ekspozohen njohuritė dhe rezultatet shkencore nė formė tė sintetizuar e tė pėrgjithėsuar. Pra, enciklopedia ėshtė ndėrmarrje serioze intelektuale qė merr shumė kohė, qė do shumė punė, dije dhe akribi shkencore. E para enciklopedi ėshtė e redaktuar nga anglezi Chambers (e vitit 1729) qė e motivoi Dideron t’i afrojė Volterin e Rusonė, Monteskiėn e Turgonė, Helveciusin e Holbahun e edhe 150 dijetarė, filozofė e specialistė qė gjatė 21 vjetėve (1751-1772) redaktoi veprėn madhore Enciclopedie ou Dictionnaire raisoné des sciences, des arts et des métiers. 0.1. Sa ėshtė Enciklopedia maqedone vepėr (e njė pune dhe) e hartuar mbi bazė tė kritereve qė u cekėn mė sipėr, duket nga reagimet e individėve dhe institucioneve tė niveleve tė ndryshme. Sidomos ka shkaktuar indinjatė dhe reagime sintagma, tepėr intencionale, tendencioze e aspak reale e realiste zbritje nga malet, pėrmes sė cilės Akademia maqedone pėrpiqet ta mohojė autoktoninė e (proto)shqiptarėve nė ultėsira dhe nė lokalitete urbane tė Maqedonisė. Pra, autoktonia e banorėve shqiptarė tė kėsaj hapėsire pėrmes kėsaj sintagme ėshtė vėnė nė sprovė, duke harruar se (jo)autoktonia e banorėve tė hapėsirave tė ndryshme tė mbarė globit tokėsor (janė) ėshtė dukuri universale, probleme komplekse e edhe koncepte relative, ku nėnkuptohet edhe kronologjia qė pėrmban edhe konceptin rend nė kohė dhe tė tjerė faktorė e rrethana qė janė nė raporte kauzaliteti. 0.2. Siē shihet, problemi ėshtė kompleks, nga se, lėvizje - vendosje e zhvendosje natyrash tė ndryshme e tė shumta, ka pasur dhe ka nė botė e edhe nė gadishullin tonė. Shėnime, ndonėse tė pakta dhe jo aq tė pėrcaktuara, hasen edhe nė shkrimet e autorėve antikė dhe tė periudhave tė mėvonshme, por jo edhe tė tilla sa tė sillen konkluzione aq tė thjeshtėzuara e tė prera si tė Enciklopedisė maqedone rreth autoktonisė apo joautoktonisė tė akėcilit entitet etnikė nė hapėsirėn e Maqedonisė sė sotme tė pėrbėrė edhe nga njė pjesė tė Peonisė dhe Dardanisė iliro-arbėrore. Pėr ta hulumtuar njė problem apo njė dukuri tė njė natyre tė shtrirė nė hapėsirė dhe nė thellėsinė e kohės, e me evidenca tė shkruara modeste, ėshtė e nevojshme tė vihet nė veprim jo vetėm intuita dhe cytės tė ndryshėm, por tė shfrytėzohen edhe shenjat qė hasen a tė shfaqen si indicie forme materiale apo mendore e memorieje, e qė, do tė mund tė pėrfshiheshin nė arkikonceptin “shenja apo gjurmė jete(se) e mbijetese”. Pėr tė arritur objektin qė synohet tė shqyrtohet, sė pari duhet (para)supozuar, hetuar e vėrejtur indiciet, e pastaj gjurmėt, pėr t’u hetuar nė sisteme kontekstesh valide shkencore, e, edhe tė pėrzgjidhen format (metodologjike) tė trajtimit. Pėr ēėshtjen konkrete, forma dominante, argumentimi e edhe pėrgėnjeshtrimi do tė jenė seritė paradigmatike. Kėto seri paraqiten si vargje konceptesh, formash, fushash e disiplinash hulumtuese qė konvergjojnė me probleme nė funksion tė shtimit tė shkallės sė probabilitetit, pėr njohjen dhe ndriēimin e tė vėrtetės shkencore, andaj edhe termin paradigmė (nga gr. paradigma qė do tė thotė, shembull; lat. exemplum) e kemi vėnė nė ballė tė titullit tė kėsaj trajtese. Termin paradigmė gjatė spekulimeve tona e kemi pėrdorur edhe nė kuptim tė modelit, tė regjistrit, tė vargut, tė serisė, tė lidhjes, tė vijės, tė aksit, tė rendit a klasės, tė aksit, tė zonės me tipare tė pėrbashkėt e qė funksionojnė nė sistem si komplomentar e, here-herė, edhe si kundėrvėnės tė njė paradigme tjetėr (nė funksion) krahasimi, argumentimi e edhe pėrgėnjeshtrimi. Njė paradigme mund t’i takojė edhe njė seri dijesh a disiplinash qė konvergjojnė dhe marrin pjesė nė ndriēimin e ndonjė problemi kompleks si ky qė e kemi nė trajtim e ku, paradigmatikisht (pra nė sistem), do tė merrnin pjesė gjeografia e historia, arkeologjia, biologjia e antropologjia, etnologjia, etnopsikologjia e linguistika me disiplinat e saj, etj. Pra, edhe kėtu paradigma del si njė formė zinxhiri qė bashkon elemente strukturore, nėnsisteme e sisteme nė kuadėr tė njė makrosistemi mė tė gjerė njohės. Nė kėtė sens mund tė gjejmė psh. nė brigjet e fushat e Mar(a)gusit (Maravės) e tė Bardariumit (Vardarit), nė Naissus (Nish), nė Scupi (Shkup) a nė Astibos (Shtip) forma paradigmash arkeologjike (enė origjinash tė ndryshme: lugė, pjata, vegėsh, etj.), forma antropologjike (flokė, kafka, dhėmbė, duar, kėmbė, shpatulla, etj.) qė do tė mund ta pėrcaktonin specien, racėn, tipin e origjinės qė tregojnė, nėse ato gjetje (gjurmė) janė autoktone mediterane, indoeuropiane (iliride, nordide) apo aziatide (hune, avare, etj.), qė, me metodat e reja (si karboni 14, ADN, etj) do tė mund tė pėrcaktohej edhe mosha e tyre, e, tė gjitha kėto tek paradigmat gjuhėsore, do tė ndihmonin nė pėrcaktimin e tipologjisė dhe tė (jo)autoktonisė sė gjurmėve. 1.Trajtesėn do ta vazhdonim me njė vėshtrim tė sekuencės zbritje nga malet qė nė Enciklopedinė maqedone del edhe si njė lloj teze e konkludimi implicit se elementi etnik shqiptar nė hapėsirat fushore dhe urbane tė Maqedonisė sė sotme nuk paska qenė, meqė paska zbritur nga malet! Kjo “zbritje ” ka qenė shtysė qė ēėshtjen e autoktonisė nė kėto hapėsira ta trajtojmė mė me vėmendje e seriozisht. Andaj, mendojmė, kjo zbritje ėshtė vetėm njėri nga termat qė do tė mund tė pėrfshihej nė gjenerikun arkileksemė LĖVIZJE nga e cila do tė mund tė ndėrtohej njė paradigmė edhe semantikisht e segmentueshme si nė skemėn (1):                                              L Ė V I Z J E A                           B                                          1. lėvizje               :                       1. ardhje                                             2. tėrheqje            :                       2. dyndje                                     3. zbritje                :                       3. invadim                                     4. tkurrje               :                       4. ngulitje                                     5. (e)megrim(e)    :                       5. shtrirje Kjo paradigmė prej dhjetė termash e konceptesh mund tė sistemohet nė dy bashkėsi serike, nė serinė A (1-5) dhe nė serine B (1-5) qė pėr ēėshtjen ne shqyrtim do tė korrespondonin me lėvizje tė elementit autokton iliro-arbėroro-shqiptar (A) dhe atij slave (B) tė ardhur nė Gadishullin ilirik shumė shekuj mė vonė; (A) korrespondon me konceptin restrikcion a tkurrje, kurse (B) me ekspansionin apo shtrirjen. Lėvizjet, tėrheqjet, ngritjet e zbritjet, shpėrnguljet dhe (i)migrimet dihet se nuk janė gjithherė tė vullnetshme por, megjithatė, ato ndodhin nė ēdo kohė, hapėsirė e shoqėri, ndėrsa ardhjet, dyndjet, depėrtimet, invadimet, pushtimet e shtrirjet janė mė tė motivuara, tė vullnetshme e tė organizuara dhe bėhen nė rrethana tė caktuara, e, mė shpesh me qėllime pushtimi e ekspansioni. Nė anėn tjetėr, popullsia vendore detyrohet tė vetėmbrohet dhe tė gjejė forma mbijetese, duke bėrė lėvizje, tėrheqje nė vende ku do tė mbrohej e ruhej mė lehtė qenia e saj njerėzore, gjenetike, gjuhėsore, kulturore apo kombėtare. Por, me krijimin e kushteve mė tė favorshme (e edhe mbi bazė tė instiktit dhe tė nostalgjisė) njė pjesė e asaj popullate mund tė ketė bėrė zbritje e rikthim(e) nė trajtat e veta tė mėhershme. Ndjenja e vetėmbrojtjes sė autoktonėve vėrehet edhe nė organizimin e jetės dhe jetesės: familjet shumanėtarėshe, vendbanimet rrėzė maleve dhe grykave, bri lumenjve dhe shtėpitė e “fortifikuara” e me lėndė ndėritmore prej guri siē janė kullat (karakteristike) shqiptare. Pra, ėshtė fjala pėr njė histori komplekse, sepse Gadishulli Ilirik (Poeninsula Ilyrica) shekuj me radhė ka qenė “provincė” e Perandorisė romake, greko-bizantine, sllave e turke, andaj redaktuesit e veprave, siē janė enciklopeditė, duhet vėnė (prore) marrėdhėnie me tė vėrtetėn objektive, duke i marrė nė konsiderim tė gjitha rrethanat hapėsinore e kohore, gjeo-klimatike, historiko-strategjike, socio-kulturore, administrative, gjuhėsore madje edhe biogjenetike, sepse ēdo lloj redaktimi lėndon dhe e margjinilizon tė vėrtetėn. Ky realitet, kjo e vėrtetė, kėto lėvizje e ardhje-shkuarje, kėto kontakte tė dėshirueshme (a tė dėshiruara) apo tė imponueshme (a tė imponuara) kanė lėnė gjurmė natyre interferenciale tė ndryshme antropo dhe etnokulturore, etnopsikologjike, gjuhėsore e civilizuese, qė, tek (proto)shqiptarėt vėrehen tė jenė shtresuar qė nga kontaktet e para me paraindoeuropianėt e hapėsirave tė Mesdheut juglindor, e pastaj, edhe nga kontaktet me helenė, romakė, keltė e gjermanikė, por ruhen gjurmė edhe nga kontaktet e periudhave tė depėrtimeve, invadimeve dhe pushtimeve barbare, sllave, turke, etj. Tė gjitha kėto dėshmojnė prezencėn katėr – pesė – mijėvjeēare tė (para - dhe) protoshqiptarėve nė male dhe fusha, nė katunde e fshatra, nė polise e oppida, nė qyteza e qytete sipas stadeve tė zhvillimit tė shoqėrisė; edhe emrat shtėpi (<hospitium), kėshtjellė (<lat. castelum), qytet (<civitatem), janė gjurmė jete (edhe) urbane e iliro-arbėrorėve. Nė ilirikun juglindor, nė Peoninė dhe Dardaninė antike, pjesė tė tė cilave i takojnė Maqedonisė aktuale, (ende) hasen gjurmė prezence e jete tė iliro-arbėroro-shqipėtarėve, edhe nė Luginėn Moravo-Vardare, nė Luginat e Drinit (tė Zi dhe tė Bardhė) e edhe nė Luginat e Ibrit dhe tė Llapit, etj., qė ruajnė gjurmė tė ēmueshme pėr ēėshtje tė autoktonisė, gjurmė kėto edhe arkeologjike, edhe gjuhėsore i gjejmė nė fusha e male, nė brigje e gryka e bri lumenjve dhe, madje, edhe nė vetė emrat e tyre, mund tė sillen edhe tė tjera tė dhėna edhe mė tė prekshme qė do tė vinin nė sprovė pėrgėnjeshtrimin sintagmėn zbritje nga malet. Por, duhet kuptuar se termi autoktoni ėshtė koncept relativ si edhe joautoktonia si koncept kundėrvėnės i saj e qė edhe koncepti kronoligji gjithherė u gjendet pranė, andaj qė tė tria duhet vėnė e studiuar nė kontekste adekuate, si u tha, jo vetėm nė kohė e hapėsirė, por edhe nė kontekste tė tjera, aq mė parė kur dihet se, si shumėkund edhe nė Ilirik(um) e nė drejtim tė tij ka pasur lėvizje grupesh, fisesh e popujsh gjatė periudhave tė ndryshme parahistorike e historike, ka pasur vajtje-ardhje, edhe ardhje-shkuarje, edhe inkursione dhe depėrtime tė hershme dhe tė vonshme si ato tė fiseve e popujve indoeuropianė dhe ato tė pastajme, sidomos pas dobėsimit tė Perandorisė romake, kur filluan tė depėrtojnė popujt barbarė (hunė e avarė, sllavė e turq) andaj konceptet autoktoni, joautoktoni dhe kronologji nuk duhet marrė nė mėnyrė tė thjeshtėzuar e tė izoluar, por nė sistem dhe qark raportesh kompleksesh kauzalisht tė ndėrthurura. Pjesa tjetėr e kėtij vėshtrimi ėshtė konceptuar si kundėrvėnie ideve dhe mesazhit qė kjo sekuencė zbritje nga malet sjell me vete. Kėtyre ideve do t`u kundėrvihemi me lendė argumentuese tė vėna nė sistem ku paradigma do tė jetė formė dominante pėrgėnjeshtrimi, sepse paradigma si strukturė me komplekse sistemore i eviton mė mirė rastėsitė e improvizimet dhe vė nė sprovė inkompatibilen, vetėm kur argumentet inkuadrohen (dhe ballafaqohen) nė paradigmė, e kjo konvergjueshėm e kompatibilisht funksionon nė sistem, sprova arrin qėllimin e duhur (objektiv). 2.       Problemi i autoktonisė tė popujve hulumtohet dhe sqarohet mire vetėm nėse shfrytėzohen mundėsit qė shfrytėzojnė disiplinat shkencore konvergjuese (me problemin) siē janė gjeografia fizike (e historike), historia e pėrgjithshme dhe societale (e popujve, e kulturave, e civilizimeve etj.), arkeologjia, antropologjia, etnologjia, atnopsikologjia, gjuhėsia dhe tė tjerat dije qė e kundrojnė problemin nga aspekti inter disiplinar diakronik dhe sinkronik. Ka mjaft shėnime, shkrime e udhėpėrshkrime qė nga Homeri, Herodoti , Plini deri te Prokopi i Cezaresė e historianė e udhėpėrshkrues tė Mesjetės dhe tė Kohės sė re, janė me vlerė edhe tė dhėnat qė i ofron arkeologjia nė dukje neutraledhe e papėrcaktuar. Por, sipas mendjes tonė, antropologjia, sa i pėrket ēėshtjes sė autoktonisė apo joautoktonisė na duket mė afėr problemit, pėrqendrohet mė tepėr tek objekti (qenia) njeri, tek evoluimi dhe zhvillimi i kėtij nė kohė dhe hapėsirė deri tek tipizimi i tij nė nivele tė ndryshme, (habitusi, ngjyra, etj). Tė dhėnat qė sjell antropologjia rreth tipologjisė tė popujve tė Gadishullit Ilirik na duken shumė valide pėr ēėshtjen qė po e shqyrtojmė, do ta pėrdorim, ndoshta, tepėr shpesh, termin Gadishull ilirik (Paeninsula Illyrica), sepse ky term ka gjalluar deri nė shekullin XIX, kur u zėvendėsua me termin Gadishull ballkanik. Pėrcaktuesi Ilirik na duket mė i markuar dhe mė adekuat; edhe antropologjia somatike e ka krijuar mbi kėtė bazė termin (tipi antropologjik) Ilirid apo dinarid, ky i fundit sipas malit Dinara tė Dalmacisė ilire. Rreth kėtij tipi dhe tipave tė tjerė antropologjikė kanė diskutuar antropologė tė huaj dhe vendorė, tė ballkanit dhe jashtė tij: E. Pittard, M. Boldrini, B. Bataglia, L. C. Gobineau, I. Seidetzky, J. Milaj, A. Dhima, P. Borch – Gimpera, Dr. V. L. Thalloczy, etj., dhe mbi bazė tė hulumtimeve dhe rezultateve tė tyre, J. Milaj sjell njė tabelė matjesh somatike dhe kraniometrike shumė domethėnėse pėr katėr popuj dominant tė Ballkanit: shqiptarė, grekė dhe sllavė (bullgarė e serbė):     Popujt T  I  P  E  T Brakicefalė         BC Mezocefalė        MC Delikocefalė        DC 1. Shqiptarėt 79.5% 11.60% 8.90% 2. Grekėt 48.97% 17.24% 33.70%   3. Sllavėt Bullgarėt 24 % 22% 24% Serbėt 29.8% 30.70% 39.20% Skema  2.  Siē shihet nga tabela, brakicefalia ėshtė shumė e lartė te shqiptarėt, ėshtė e lartė te grekėt, e ulėt te bullgarėt dhe ėshtė edhe njė e ulėt te serbėt; kėtu pėrqindjet te bullgarėt janė nxjerrė mbi bazė tė matjeve mbi 70 individė e jo mbi 100 individė si tek popujt tjerė (shqiptarėt, grekėt, serbėt). Antropologu gjerman L. Sweidetzky mendon qė, sidomos tek alpidet dhe dinaridet (keltėt dhe ilirėt) ka pasur njė kalim nga delikocefalia nė brakicefali. Cefalometria diakronike mund tė japė interpretime mė kompetente pėrkitazi me procesin e dedolikocefalizmit tė keltėve dhe ilirėve (tani shqiptarėve) si dhe pėr rrethanat gjeo-klimatike qė e kanė favorizuar kėtė proces, por edhe kohėn dhe hapėsirėn kur dhe ku ėshtė zhvilluar ky proces dedolikocefalizimi. Nėse faktori klimė ka qenė shkak i brakicefalizmit, atėherė rezulton qė keltėt dhe ilirėt indoeuropianė, pas lėvizjeve dhe vendosjes nė hapėsirat me temperaturė tė moderuar dhe (mė) tė ngrohėt siē ėshtė Mesdheu, janė transformuar tipologjikisht nga tipi nordid dolikocefalė nė alpid e dinarid me predominance brakicefalike. Rreth periudhės (kohore) tė vendosjes sė kėtyre popujve (keltėve dhe ilirėve) nė hapėsira tė moderuara a tė ngrohta, ndoshta mund tė ndihmonte edhe Rregulla e Bergmanit (por edhe ajo e karbonit 14 si dhe ADN-ja). Sipas kėsaj Rregulle tė Bergmanit qenieve tė gjalla (pra edhe njeriut) pėr tė mbijetuar nė vendet e ftohta (veriore e nordike) u nevojitet njė masė (e madhe) trupore (koka, trupi). Nga tė gjitha kėto qė u thanė, mund tė konkludohet se brakicefalia iliro-shqiptare indikon pėr largimin e hershėm tė ilirėve nga hapėsirat e ftohta dhe vendosjen (e hershme) tė tyre nė Gadishull pėrpara grekėve dhe sllavėve. Duke u bazuar nė paradigmėn tipo-cefalike, cefalometrike dhe shkallėt e pėrqindjeve mund tė supozojmė se vendosja e kėtyre popujve nė Gadishull ėshtė bėrė sipas kėtij rendi kronologjik: (prot)shqiptarėt, grekėt, sllavo-bullgarėt dhe serbėt. 3.0. Qė nė titull tė kėsaj trajtese vėrehet se qėllimi ynė ishte kundėrvėnia dhe pėrgėnjeshtrimi i idesė, qė, pėrmes sintagmės ZBRITJE NGA MALET, lansohet nė Enciklopedinė maqedone rreth (jo-)autoktonisė sė shqiptarėve nė hapėsirat fushore e urbane tė Maqedonisė sė sotme, andaj, ne pėrdorėm paradigmėn si formė solide e efektive argumentimi, por edhe pėrgėnjeshtrimi; edhe sintagma Zbritje , edhe paradigma Naissus, Scupi, Astibos, ishin spiritus moven i kėsaj kundėrvėnieje dhe qasjeje metodologjike. Problemi i aurtoktonisė sė popujve tė Ilirikut dhe Mediteranit ėshtė kompleks, nga se nė kėto hapėsira kanė jetuar popuj mediteranė pindoeuropinė, pastaj, depėrtuan dhe u vendosėn fise indoeuropiane, ndėr tė cilat u dalluan katėr grupe tė mėdha qė dominuan dhe mbijetuan epokat: Iliro-arbėrorėt, greko-bizantinėt, latino-romanėt dhe sllavo-jugorėt. Kėto entitete etnogjenetike, etnokulturore e gjuhėsore i shėnjuam me emra sintagmatikė bikomponencialė nga se, ata, (popuj) evoluan, u zhvilluan dhe u individualizuan nė sajė tė disa tipareve dalluese, sidomos nė gjuhė; kėta popuj jetuan pranė njėri-tjetrit, e edhe me njėri-tjetrin, herė si pushtues, herė si tė pushtuar apo edhe si bashkėjetues, duke dhėnė e marrė nga njėri-tjetri elemente kulturore e gjuhėsore. 3.0. 1. Derisa nė pjesėn e parė tė kėsaj trajtese koncepti Zbritje (nga malet) pėrmbante elemente semike substrukturore tė arkisemantemės LĖVIZJE qė u zbėrthye nė seri e klasė kundėrvėnėse A/B (si tek skema 1.), nė pjesėn e dytė u sollėn shembuj qė ishin tė natyrės antroposomatike, pėrkatėsisht cefalike, ku edhe tipologjikisht, nga aspekti kroniometrik, shqiptarėt, grekėt, bullgarėt e serbėt tregojnė (sipas kėtij rendi qė u dha) dallime tė ndjeshme (skema 2). Nė pjesėn e tretė tė analizave tona do tė ofrojmė shembuj kundėrvėnieje nga fushat e gjuhėsisė, gjithnjė, duke u bazuar nė evidencat onomastike qė i kanė lėnė historianėt e gjeografėt (hartografė), argeologėt dhe antropologėt si dhe gjuhėtarėt onomastė tė periudhave tė ndryshme kohore. Nė kėtė tėrėsi dijesh njohėse janė shumė tė vlefshme, sidomos, evidencat e shkruara qė i referohen hapėsirės sė Ilirikut dhe disa pjesėve tė tij; janė me vlerė shėnimet e tyre rreth popujve qė banonin nė Ilirik, shėnimet rreth emrave tė fiseve, tė maleve, tė liqeve e lumenjve, tė vendbanimeve dhe madje, edhe tė emrave tė njerėzve, qė gjuhėsia me sukses i sistemon dhe i interpreton. Kur vėshtrohet me kujdes gjeografia onomastike e Ilirikut, qė nga alpet austriake deri te jugu grek, vėrehen gjurmė onomastike qė u kanė mbijetuar epokave e qė dėshmojnė lėvizje, ngulitje, vendosje, interference, ndikime, presione, mbivėnie e (pre)dominime tė ndryshme (etno-gjenetike, kulturore, civilizimi e gjithsesi edhe gjuhėsore). Nė tėrė hapėsirėn e Ilirikut mund tė ndėrtohen, mbi baza gjurmėsh tė tilla seri paradigmash, sidomos tė atyre onomastike, por nė kėtė rast do tė pėrqendrohemi vetėm nė arealin e Ilirikut juglindor, pėrkatėsisht nė Peoni dhe Dardani e nė pjesėt limitrofe gjeografike e gjuhėsore tė tyre. 3.1. Duke hulumtuar gjurmė dhe argumente pėr prezencėn iliro-arbėrore nė hapėsirat e Ilirikut juglindor hasėm nė vargun ojkonimik Naissus, Scupi, Astibus (Astibos) qė e kishin vėrejtur ballkanologėt P. Skok, H. Barić dhe R. Katičić. Ky shembull u kishte shėrbyer pėr t’i diskutuar disa probleme tė gjuhėsisė diakronike ballkanike. Kėta gjuhėtarė trajtat autoktone apo tė latinizuara apo tė greqizuara, Naissus, Scupi, Astibus (Astibos) i shohin tė evoluara nė tė sotmet Nish, Shkup, Shtip vetėm pėrmes ligjeve fonetike tė shqipes. Kėtė mendim tė tyre e aprovon edhe njohėsi mė i madh i gjuhėsisė diakronike shqipe Eqrem Ēabej. Sigurisht, qė arsyetimet e konkludimit tė tyre, kėta gjuhėtarė i kanė mbėshtetur tek veēantia e disa zhvillimeve nė sistemet konsonantike tė gjuhėve tė Ballkanit, e sidomos tė shqipes, duke pasur (vė)mendjen tek fėrkimorėt, e nė veēanti tek fėrkimorja alveolare /s/, por edhe tek evoluimi i saj nė /sh/ tek Naissus, Scupi dhe Astibus Sistemin e konsonanteve tė shqipes nė pėrgjithėsi, sidomos tė fėrkimoreve, e ka trajtuar dhe shpjeguar (edhe diakronisht), mirė e qartė, gjuhėtari K. Topalli nė Mionografinė Fonetika historike e gjuhės shqipe. U pa nga shembulli i paradigmės Naissus, Scupi, Astibus se veēantia e fėrkimoreve nė trajtimin e ēėshtjeve gjuhėsore (nė diakroni) ka rėndėsi tė dorės sė parė, nga se ajo jo vetėm qė shėnonte (dhe shenjonte) njė periudhė kohore dhe zhvillimore gjuhėsore, njė dukuri dhe njė proces si ky i qiellzorizimit tė fėrkimores aleveolare /s/ nė fėrkimore alveolare qiellzore /sh/ qė nė iliro-arbėrishte kishte vepruar gjatė tėrė mileniumit tė parė tė erės sonė. Kjo dukuri qiellzorizimi kishte bėrė qė tė dallohen sistemet fonologjike tė fėrkimoreve midis atij tė shqipes nė njėrėn anė dhe tė latinishtes, greqishtes e prosllavishtes nė anėn tjetėr, qė nuk i kishte prekur dukuria e qiellzorizimit tė fėrkimores alveolare /s/. Kjo veēanti e (proto)shqipes ėshtė bėrė njė saxum ponens mbi tė cilin kemi ndėrtuar njė korpus topo-onomash dhe njė skemė zonash dhe aksesh tė shtrira nė hapėsirėn e ilirikut dhe zonat limitrofe tė veriut e tė jugut tė tij, zonat qė kishin rėnė nėn trysninė sllave (nė veri) apo qė akoma kishin mbetur nėn supremacinė gjuhėsore e kulturore greke (nė jug):                         A.       1.  Siscia                 Sisak                          2. Patissus                Tissa                                    :                 B.        3. Lissus                   Lesh              Lezh                          4. (Rascia)                (Rash(k)a                          5. Naissus                 Nish                         :                          6. Isamnus)              Ishėm                          7. Scardus                Sharr                          8. Scupi                Shkupi                         :                          9. Scampinus            Shkumbin                           10. Episcopia             Peshkopi                       11. Astibos                Shtip                                     : C.         12. Stobi                   Stobi      13. Strymon              Struma Ky korpus toponimesh ėshtė i renditur nė paradigma zonash e aksesh qė shtrihen pėrgjatė Ilirikut nga brigjet e lumenjve Savus (Sava) dhe Ister (Danub a Dunav) deri nė jugun e Peonisė antike, nga brigjet e Adriatikut – nė perėndim, deri nė brigjet e lumenjve Mar(a)gus (Marava) dhe Bardarium (Vardar) a Axios – nė lindje, Korpusi pėrmban shembuj tė sistemuar nė tri zona dhe pesė tipa paradigmatike sipas disa tipareve (nė nuansa) pėrcaktues: 1. Zona A, nė veri, me shembuj (1-2), ku prototipi i fėrkimores indoeuropiane /s/ kishte mbijetuar nėn ndikimin e keltishtes dhe pastaj tė sllavishtes; 2. Zona B apo qendrore (Ilyrii proprie dicti), me shembujt e serive paradigmatike a: 3-4-5, b: 6-7-8 dhe c: 9-10-11, ku shtrihen evidenca onomastike qė nė strukturėn e tyre formale pėrbėjnė fėrkimore alveolare /s/ por qė, nėn ndikimin e dukurisė sė qiellzorizimit (palatalizimit) qė ishte shfaqur (nė rrethana qė duhet hulumtuar) nė iliro-arbėrishte, kjo fėrkimore alveolare e origjinės indoeuropiane, nė kėta shembuj autoktonė ose tė huazuarė, ėshtė shndėrruar nė fėrkimore alveolare qillzore /sh/; 3. Te zona C, nė jug, me shembujt (12-13) ku, mbi bazė tė prestigjit tė greqishtes e pastaj edhe tė sllavo-bullgarishtes, ėshtė ruajtur alveolarja /s/:                                                                         Skema  3  3. 2. Qė nga Thalesi, konceptet tokė, ujė, ajėr e zjarr konsiderohen substanca bazė pėr ekzistencėn dhe zhvillimin e qenieve tė gjalla. Edhe specia homo  evoluoi dhe u zhvillua nė to. Nėse u lind nė tokė, njeriu jetoi me ujin, ajrin dhe me zjarrin, e, nė tokėn mėmė, ndėrtoi vendbanime nė male e gryka, nė ultėsira e fusha gjithherė pranė ujėrave qė, nė tėrėsinė e Universit, ujėrat janė kategori e markuar, nga se ata janė nė tokė dhe nė sipėrfaqe tė saj, rrjedhin nė tė dhe krijojnė rrjedha, subsisteme e sisteme ujore qė njomin dhe mbajnė nė jetė botėn e gjallė. Vetėm nė hapėsirėn e Ilirikut gjenden tri sisteme tė mėdha rrjedhash qė derdhen nė tre pellgje detesh (Adriatik, Egje dhe Det tė Zi apo Pontus); edhe nė Ilirikun juglindor rrjedhat ujore derdhen nė tė njėjtat dete. Ndoshta (edhe) pėr shkak tė vlerave utilitare e tė natyrės sė markuar nė raport me substancat tokė, ajėr e zjarr, lumenjtė mund tė kenė qenė ndėr tė parat objekte qė njeriu i kishte emėrtuar. Emra ujėrash, pellgjesh, rrjedhash, lumenjsh hasen nė shkrimet e autorėve antike qė nga Homeri e Herodoti deri tek Tit – Livi e Plini; sidomos kanė qenė evidencuar emrat e lumenjve tė mėdhenj. Midis emrave tė lumenjve tė hapėsirės sė Ilirikut tek shumė autorė dalin hidronimet Dravus, Savus, Patissus, Danubius (Ister), Urpanus, Basanus, Drinus (Drilo), Mar(a)gus, Axius (Bardarius), Scampinus, etj. Siē shihet nga kėto forma hidronimike, edhe nė format aktuale tė tyre Drava, Sava, Tisa, Dunav, Vrbas, Bosna, Drina e Drin, Morava, Vardar, Shkumbin, etj., ruhet tema e formave qė u shėnuan nga autorėt anticė dhe, me tė drejtė mendohet se hidronimet (sidomos emrat e lumenjve tė mėdhenj) janė relikte onomastike qė, mė sė miri i kanė mbijetuar epokat dhe janė treguar rezistente ndaj trysnive sistemore e kategoriale tė gjuhėve tė popujve tė ardhur mė vonė. Kėtė mendim e arsyeton prezenca e gjuhėve paraindoevropiane tek emrat e lumenjėve Buenė, Ibėr, Llap dhe Mar(a)gus, por edhe tek ato hidronime tė origjinės ilire, si tek emrat e lumenjve Drava, Sava, Drina, Drin, Drilon, , etj. U pėrmend mė sipėr rezistenca e emrave tė lumenjve tė mėdhenj nė plan sistemor dhe kategorial, andaj njė paralele midis trajtave tė hidronimeve tė periudhės tė parainvazioneve tė popujve barbarė tė Mesjetės sė hershme dhe tė trajtave tė sotme tė emrave tė kėtyre lumenjve, do tė sillte dėshmi valide nė favor tė karakterit konservator nė ruajtjen e disa elementeve tė gjuhės burimore tė kėtyre hidronimeve. Nė studimet komparative nė fushė tė hidronimisė rendėsi tė veēantė ka kategoria e gjinisė, ku gjinia e gjenerikut (gn), ka rol determinues nė konceptimin dhe pėrcaktimin e gjinisė (m.f.) tė specifikut tė hidronimit “individual”, emrit tė lumit. Nė latinishte gjeneriku (pak mė i pėrcaktuar) pėr rrjedhat fluvius ėshtė i gjinisė mashkullore (M) po sikur i shqipes lumė (M), kurse nė sllavishtet ėshtė reka i gjinisė femėrore (F), prandaj edhe gjinia e hidronimeve (t`i quajmė emra individualė), qė shenjojnė sidomos lumenj tė mėdhenj, nė latinishte e nė shqipe (nė shumicė) i takojnė kategorisė masculina qė tek sllavishtet ėshtė e kundėrta, i takojnė kategorisė feminina tė emrave. Nė kėtė sens kemi ndėrtuar katėr skema ekuacionale: a)                                 lat. : M:  m = shq.: M:m           lat.                                                                                       alb. FLUVIUS (M) Drinus (m) =             LUMI (M) Drin (m)           Bardarius (m)           =        Vardar (m)           *Ibar (m)                   =       Ibėr (m)           *Lab  (m)                  =       Llap (m) Nė kėtė seri paradigmatike latinishtja me shqipen pėrkojnė nė gjini si nė nivel tė gjenerikut ashtu edhe nė atė tė specifikut. b)                                 lat.: M:  m  =  sll.: F : m  lat                                                                                    sll.. FLAVIUS (M) Drinus (m)                   =  REKA (F)     Drin (m)                                 Bordarius (m)  =                                         Vardar (m)                                 *Ibar (m)         =                                         Ibar (m)                                                     *Lab (m)          =                                         Lab (m) Nė kėtė seri paradigmatike kemi “mospėrputhje” te sllavishtet nė gjini midis gjenerikut dhe specifikut, ku gjeneriku reka ėshtė nė gjininė femėrore, por specifiku ėshtė i gjinisė mashkullore qė ne e konsiderojmė gjurmė arbroro – shqiptare.   c)  lat.: M:  m = sll.: F : m                           lat.                                            shq.          FLUVIUS (M) Dravus  (m)       =  REKA (F)               Drava (f)                                  Savus   (m)          =                     Sava (f)                                  Drinus  (m)           =                     Drina (f)                                  Mar(a)gus  (m)     =                      Morava (f) Kjo seri ėshtė e ndėrtuar konform rregullave sistemore tė secilės gjuhė.  d)  lat.: M : m =   shq.: M : f                 Lat.   FLAVIUS (M) Dravus (m)      =            LUMI (M) Dravė apo Drava (f)                     Savus (m)        =           Savė apo Sava (f)                     Drinus (m)        =           Drinė apo Drina (f)                     Mar(a)gus (m)  =            Moravė apo Morava (f) Tek kjo seri latinishtja ėshtė conform sistemit tė vet, por tek shqipja specifiku nuk e pėrcjell gjininė e gjenerikut; specifiku ėshtė nėn ndikimin e sllavishteve. Pas kėtyre paraleleve paradigmatike, mund tė konkludohet se latinishtja dhe shqipja nė a), b), c) dhe d) pėrkojnė nė gjini nė rrafsh tė gjenerikut, por nė rrafsh tė specifikut pėrkojnė vetėm tek a). Specifiku i shqipes, pra emri i lumit tek d) ėshtė i gjinisė femėrore nėn ndikimin e sllavishteve, por specifiku te b) i sllavishteve ėshtė i gjinisė mashkullore nėn ndikimin e protoshqipes. Ky rast, pra gjinia mashkullore e specifikut tė trajtave janė marrė nga shqipja, e hidronimeve Drin (m), Ibar (m), Lab (m) dhe Vardar (m) ėshtė gjurmė kategoriale iliro-arbėrore, qė dėshmon se iliro-arbėrishtja nė kėto hapėsira tė Dardanisė antike ka qenė gjuhė parėsore (primare), dominuese dhe me prestigj me tė madh nė raport me sllavishtet. * * * Antikiteti dhe Mesjeta e hershme dhe e vonė kanė lėnė evidenca antroponinike qė dėshmojnė presence tė fuqishme etnike, kulturore e gjuhėsore iliro-dardane dhe iliro-peone nė Ilirikun juglindor. Shenimet pėr mbretėrit iliro-dardanė e peonė tek autorėt antikė dhe tek ata nė kapėrcyell tė dy epokave (Antikitetit dhe Mesietes) janė tė shumta, por kėtu do tė pėrmendja tė dhėnėn rreth origjines etnike iliro-dardane tė perandorėve Justin e Justinian qė e sjell Prokopi i Cezaresė nė veprat De aedificiis dhe Historia arcane. Nė fushė tė antroponimisė iliro-dardane punė tė madhe kanė bėrė R.Katičić dhe Zef Mirdita por edhe disa medievistė si M.Tėrrnava e J.Dranēolli dhe osmanologu I. Rexha. Lėndė tė vlefshme onomstike (ojkonimike e antroponimike) haset edhe nė Krisobulat dhe Povelat e Deēanit e tė Graēanices si dhe ne defterė tė periudhės turke. Nė studimin monografik Onomastika mesjetare arbane nė arealin e Dardanisė tė I. Rexhėsgjejmė forma tė shumta ojkonimike dhe antroponimike tė ndėrtuara sidomos mbi bazat arban- dhe bard- tė cilat hasen qė nga veriu i Dardanisė (Nishi) deri nė jug tė Peonisė nė rrethinat e Shtipit. a)      Mbi bazėn arban – janė ndėrtuar emra lokalitetesh e fshatrash, si:                       Arbanash, te Nishi                       Arbanash, te Prokupla                       Arbanash, te Kurshumlia                       Arbanashik, te Vranja                       Arbanashka, te kumanova                       Arbanas, te Shkupi                       Arbanasa, te Prilepi                       Arbanasinofc, te Prilepi                       Arbanas, te Kėrēova                       Arbanashki, te Kėrēova                       Arbanas, te Krusheva                       Arbanas, te Manastiri                       Arbanas, te Shtipi                       Arbanashki, te Shtipi Edhe nė krisobula e defterė dendur ndeshim forma etnikesh si arbanas, arnaut, arnavud. b) Edhe mbi bazėn bard-, hasen emra lokalitetesh e fshatrash qė shtrihen qė nga aksi Rrozhajė – Tutin – Nish (nė veri) deri nė Dibėr – Shkup – Shtip (nė jug):                       Bardon, te Rrozhaja                       Barllovi, te Titini                       Bardiē, te Nishi                       Bardin, te Prokupla                       Barllovo, te Kurshumlia                       Barduz, nė Llap                       Bardovci, te Shkupi                       Barduz, te Dibra                       Bardovci, te Shtipi Emri, antroponimi Bardo, nė Krisobulen e Deēanit del mė teper se njėzet (20) herė. Rezyme  Nė kėtė studim vėrehet se ka pasur shtysa dhe motiv(im)e pėr ta shtruar problemin e autoktonisė qė del nga sintagma zbritje nga malet. Kjo sintagmė ka qenė spiritus movens pėr tė reaguar kundėr mesazhit qė kjo bart. Kjo “zbritje” ėshtė kundruar nga aspekti semantik qė nė fillim tė trajtesės. Pasi qė ēėshtja e autoktonisė ėshtė problem kompleks, na ėshtė imponuar qasja interdisiplinare; andaj, nė pjesėn e dytė ēėshtja ėshtė kundruar nga aspekti antropologjik e tipologjik. Siē shihet edhe te skema 2, kėtu janė radhitur katėr popuj dominantė tė Ballkanit (shqiptarėt, grekėt, bullgarėt e serbėt), qė tek dy tė parėt predominon brakicefalia, kurse tek tė dytėt dolikocefalia, elemente dalluese me rėndėsi pėr hulumtimin e autoktonisė sė ndonjė entiteti etnik nė kėto hapėsira tė Mediteranit. Pjesėt vijuese tė kėtij studimi i janė kushtuar konkordancave, por edhe dallimeve kundėrvėnėse nė fushė tė onomastikės me pėrqendrim tė veēantė tek gjinia e gjenerikut tė emrave tė lumenjve, cilėsi kjo dalluese e gjuhės shqipe edhe kundėrvėnėse nė raport me gjuhėt sllave. Por vėmendje tė veēantė u ėshtė kushtuar disa ēėshtjeve tė domenit tė fonologjisė diakronike, pėrkatėsisht evoluimit tė kėrkimores (frikativit) /s/ nė /sh/ nė protoshqipe. Kėto fėrkimore u kanė shėrbyer shumė gjuhėtarėve qė nga Skoku, Bariqi e Ēabeji t`i trajtojnė etimologjitė e disa toponimeve (ojkonime e oronime) si tek seria Naissus, Scupi, Astibos, Lychnidus, Scardus, tė cilat nė saje tė ligjeve fonetike tė shqipes kanė evoluar nė tė sotmet (forma) Nish, Shkup, Shtip, Ohėr dhe Sharr. Ky fenomen evolutiv ka bėrė qė protoshqipja tė dallojė nga greqishtja, latinishtja dhe prasllavishtja dhe tė ndihmojė nė diskutimin rreth autoktonisė sė elementit etnik shqiptar nė kėto hapėsira dhe lokalitete urbane. Kalimi i fėrkimores alveolare /s/ nė /sh/ u ka shėrbyer shumė gjuhėtarėve tė huaj e tė vendit ta shikojnė nė sistem zinxhirin ojkonomik Nish – Shkup – Shtip – Sharr, qė rrjedhin nga trajtat Naissus – Scupi – Astibos – Scardus, ku fėrkimorja alveolare /s/, sipas mendimit tė Skokut, Bariqit e Ēabejit ka evoluar nė fėrkimore alveolare qiellėzore /sh/ vetėm mbi bazė tė ligjeve fonetike tė shqipes. Se ky arsyetim ka bazė solide shkencore po e pėrforcojmė me mendimin e njėrit ndėr linguistėt mė kompetentė tė kėsaj fushe linguistike, filologut klasik, indoeuropianistit dhe profesorit tė universiteteve tė Zagrebit dhe Vjenės Radosllav Katičić: “On the other hand Niš from Nαϊδδόs, Štip freom Αδδτίβοs, Šar from Scardus, and Ohrid from Lychnidus presuppose the sound development characteristic for Albanian”. Bibliografia e pėrzgjedhur 0.       Ceka, N. Ilirėt, Tiranė, 2004 1.       Ēabej, E. Hyrje nė indoeuropianistikė, Tiranė, 2008 2.       Ēabej, E. Kuntributi i shqipes nė formimin e lidhjes gjuhėsore ballkanike, Pėrparimi, nr. 3. Prishtinė, 1972 3.       Demiraj, Sh. Gjuhėsi Ballkanike. Shkup, 1994 4.       Demiraj, Sh. Epiri, pellazgėt dhe shqiptarėt, Tiranė, 2008 5.       Hagčge, C. La structure des langues. P. U. F. Que sais-je” Paris, 1999 6.       Hadžibegić et alt., Oblast Brankovića. Opširi katastarski popis iz 1455. I. Sarajevo, 1972 7.       Hamm, J. S\taroslavenska gramatika. Zagreb, 1958 8.       Ilirėt dhe Iliria te autorėt, I. Tiranė, 1965. 9.       Jireček, K. Romani u gradovima Dalmacije. Zbornik. I. Beograd, 1962 10.   Katičić, R. Ancient langages of the Balkans. Mouton, The Hague – Paris, 1976 11.   Luka, D. Studime gjuhėsore V. Shkodėr 1999 12.   Meje, A. Uvod u indoevropsko proučavanje indoevropskih jezika. Beograd, 1965 13.   Milaj, J. Raca shqiptare, Tiranė, 1944 14.   Milošević, M. Dečanska Krisovula. Glasnik srpskog učenog društva, II. Beograd, 1880 15.   Mirdita, Z. Antroponimia e Dardanisė nė kohėn romake, Prishtinė, 1981 16.   Patch, K. Ilirėt, Tiranė, 2004 17.   Procopius Caesarensis, Historia arcana. Editi O Academiae Reipublicae Socialis Romaniae, 1972 18.    Pulaha, S. Defter i regjistrimit tė Sanxhakut tė Shkodrės tė vitit 1485, Tiranė, 1975 19.   Raduman, Teorije organske i evolucije. Beograd, 1971 20.    Rexha, I. Onomastika mesjetare arbane nė arealin e Dardanisė, Prishtinė, 2005 21.    Rostaing, Ch. Les noms des lieux. P. U. F. Que sais-je? Paris 1997 22.   Sejdiu, Sh. Sprova etimologjike. Prishtinė, 2002 23.    Simeon, R. Enciklopedijski rječnik lingvističkih izraza, Zagreb, 1969 24.    Skok, P. Etimologijski rječnik hrvatskog ili srpskoga jezika I., II. III. Zagreb, 1971, 1972, 1973 25.   Tėrnava, M., Popullsia e Kosovės gjatė shekujve XIV – XVI, Prishtinė 1995, 26.   Thalloczy, V. L. Vėzhgime iliro-shqiptare. Shkodra 2004, 27.   Topalli, K., Fonetika historike e gjuhės shqipe. Dituria, Tiranė 2007. (Teksti i plotė i njė kumtese tė lexuar nė Tryezėn shkencore Marrėdhėniet shqiptare-maqedone, konteksti i Enciklopedisė, mė 07.06.2009, nga Institutit Alb-Shkenca, nė Prishtinė).   RAMADAN PLLANA             FLAKADANĖVE TĖ LIRISĖ! KUSH THA SE KANĖ VDEKUR TRIMAT - FLAKADANĖT E LIRISĖ?! A NUK I DĖGJONI ZĖRAT E TYRE QĖ THĖRRASIN E KUMBOJNĖ? - O BURRA T’ I SHPĖTOJMĖ NGA GJĖMA TOKAT E SHQIPĖRISĖ! NGA TIVARI NĖ PREVEZĖ PĖR BASHKIM JETĖSOR - JEHOJNĖ! SHTATĖMBĖDHJETĖ JANARI , ACAR E FLAKĖ, TETĖDHJETĖ E DY! KUR JUSUFI, KADRIU E BARDHOSHI HARTUAN BASHKIMIN KOMBĖTAR! HIENAT MIZORE-SHEKULLORE TĖ TĖRBUARA – VERBUARA NĖ SY! TINĖZISHT E PABESISHT SHTIEN ME PLUMBA MBI KĖTA PISHTARĖ DĖSHMORĖT NUK VDESIN - NGA VITI NĖNTĖQIND E DYMBĖDHJETĖ KUSHTRIMIN LĖSHOJNĖ KURDOHERĖ QĖ KA RREZIK ATDHEU FLAKADANĖ TĖ LIRISĖ NGA SKĖNDERBEU E KĖNDEJ - YJE PĖRJETĖ! ME FLAMURIN KUQEZI E ME GJOKSIN E MICIT - FORCĖN E ANTEUT JUSUFI, KADRIU E BARDHOSHI – PRORE YJE TĖ SHQIPTARISĖ U NGRITĖN NĖ ALTARIN E LIRISĖ – LART E ME VETĖMOHIM! EMRAT E TYRE SHKĖLQEJNĖ ME NGJYRĖ TĖ ARTĖ – KRENARISĖ BASHKĖ ME DASMORĖT E LIRISĖ QĖ RANĖ ME VETĖVEPRIM - O, PRITE, PRITE AZEM GALICĖN – EDHE VĖLLEZĖRIT TOPULLI THĖRRET KOMANDANT ADEM JASHARI - O HAMĖZ, O VĖLLA ATDHEU NĖ RREZIK - TĖ NGRITET NĖ KĖMBĖ GJITHĖ POPULLI SE VETĖM LUFTA E LARGON ARMIKUN BARBAR - KĖTĖ SHKJA! ISMET JASHARI – KUMANOVA – NJĖ DJALĖ PETRIT E AZGAN NĖ LOZANĖ NĖN FLAMURIN E ARTĖ – UĒK - GARANCI PĖR FITORE - TĖ BLEJMĖ ARMĖ E MUNICION – O, JU SHOKĖT E BACIT DAN! SE UNĖ IKA NĖ DRENICĖN HEROIKE KUNDĖR HORDHIVE MIZORE FEHMIU E XHEVA PRAPĖ NA FTUAN PĖR DASMĖN E TRADITĖS LĖSHUAN KUSHTRIMIN PĖR TĖ KRYER AMANETIN E PAVARĖSISĖ. SE NĖ DRENICĖ I KISHTE UDHĖZUAR FAZLIU - MĖSUESI I DRITĖS TRASHĖGIMINĖ E HASAN PRISHTINĖS - RIBASHKIMIN E SHQIPĖRISĖ SHIHENI VARGUN E VIGANĖVE FLAKADANĖ E KRENARĖ! SHABANIN, METUSHIN, AHMETIN, ZIA E TAHIR SHQIPĖRIA REXHEPIN, NUHIUN, AFRIMIN, FAHRIUN - ME GJAK SHQIPTAR SHIHENI SE SI NGRITĖT, NDEROHET E KĖNDOHET TRIMĖRIA NGA FLAKA E JANARIT, NĖ MARS, PRILL, MAJ NĖNTOR E DHJETOR RANĖ E U NGRITĖN – FLAMURTARĖ PĖR TĖ MOS VDEKUR KURRĖ! PĖR TOKĖN E NĖNĖS SHQIPĖRI – DASMORĖ E DĖSHMORĖ! SE GJAKU I FLAKADANĖVE NUK DURON KĖMBĖN E HUAJ KUSH THA SE KANĖ VDEKUR TRIMAT - FLAKADANĖT E LIRISĖ, A NUK I DĖGJONI ZĖRAT E TYRE QĖ THĖRRASIN E KUMBOJNĖ?! - O BURRA T’ I SHPĖTOJMĖ NGA GJĖMA TOKAT E SHQIPĖRISĖ NGA TIVARI NĖ PREVEZĖ PĖR BASHKIM JETĖSOR - JEHOJNĖ?! Zvicėr, janar 2010 Hysni MILLOSHI: Lirika poetike FJALĖT E DLIRA   NĖNĖ, MOJ, DO PRES GĖRSHETIN   Kjo vjershė ėshtė kompozuar si kėngė dhe ėshtė kėnduar nė njėrin nga festivalet nė Radio Televizion ngaArtistja e Popullit Vaēe Zela. Ėshtė kėngė e ndaluar nga regjimi pėr shkaktė bindjeve tė autorit.   Nėnė, moj, do pres gėrshetin E do marr malit pėrpjetė Shokė e shoqe po mė presin N“ato bjeshkė ku puthin retė.   Nėnė, moj, lajmėro dasmorėt, Tė mė pėrcjellin pa duvak, Se nuk jam nuse zakoni, Po jam nuse malesh lart.   Nėnė, moj, mė puth nė ballė, Me fuqin“e kėsaj toke, Qė kurrė plumbi mos mė marrė, Se nuk vritet puthja jote.   Nėnė, moj, kėrkoj lirinė Ja e vdekur ja e gjallė. Mė beko pėr Shqipėrinė, Si bekon nėna njė djalė.   Nė m“u kalbtė rripi i pushkės, Nėnė, moj, nė shi e n“erė. Do tė lidhė nė ballė tė luftės Me gėrshetin tim tė prerė.   Nė tė marrtė malli pėr mua, Dil dėgjo krisma nga mali. Mbi lirinė asgjė nuk dua, Se jam nuse partizani.   Mos pyet zogjtė nėpėr pyje, Ku kam qenė e ku s“ kam qenė. Gjurmė mė gjurmė do lė ca yje, Tė mė gjesh kudo, moj nėnė.   Nėpėr ėndrra e shkujdesur Mos trishto nė s“kam fishekė. Njė nga njė i mbledh nė vezme, Nėnė, moj, nė qiell rrufetė.   Dhe mos dil ti nė kalldrėme Shamizez“e sy vesuar. Mė beso, ēdo zemėr nėne, Shpirtin tim e ka bekuar.   Nė tė thėnēin u martova Me dy plumba kraharorit, Mos beso, si nuk besove Nė lagėsirat e Demonit.   Po vure veshin menjėherė Mbi kėtė tokė qė po na mban, Hapin tim ke pėr ta ndjerė Ja mbi Korab, ja mbi Ivan.   Beso, malet do ma tjerrin Fustanin tim tė nusėrisė. Nėnė, moj, vėlla kam diellin, Motėr shpirtin e Lirisė.   Nė m“u kalbtė rripi i pushkės, Nėnė, moj, nė shi e n“erė. Do tė lidhė nė ballė tė luftės Me gėrshetin tim tė prerė.   1972   NJĖ DJEP NĖ BARRIKAD   Kjo poezi u kompozua si kėngė dhe, e kėnduar madhėrisht nga Marina Grabovari, fitoi ēmimin e parė nė njė nga festivalet e kėngės nė Radio –Televizion. Sot kjo ėshtė kėngė e ndaluar, ashtu si tė gjitha kėngėt me tekstet e mia. –   Me flakė epopeja Po shkruhej nė Tiranė Njė botė tek agonte Nga syri i pushkės pamė.   Njė nuse n“ barrikada Vendos njė djep fėmie Shamin“ hoq tė na lidhte Plagėt – rrėnjė lirie.   Dhe turravrap mes predhash I biri e kėrkonte, Po nusja pozicionet Me djepin tok ndėrronte.   Nė sulme tė pėrgjakur, Me zjarr kur digjej nata Si monument po ngrihej Ky djep nė barrikada.   Nėn palėt e flamurit Tiranės mbi bunkerė Njė nuse rend pėrpara Me krahėt hapur n“ erė.   Dhe nusja mbante djalin Dhe foshnja ndiqte nėnėn Qė djali tė mos vritej Pėrpara vinim zemrėn.   Ne ishim komunistė Vėllezėr tė Qemalit Partia na pėrkundi Nė djep tė idealit.   Ne ishim komunistė Shokė tė Enverit Partia na kaliti Besnikė nė rrugė tė nderit.   Dhe nusja mbante djepin Dhe foshnja ndiqte nėnėn, Qė djali tė mos vritej Pėrpara vinim zemrėn.   Zgjodhi: Fadil Shyti PS. KĖTO DY POEZI TĖ KĖNDUARA EDHE NGA KĖNGĖTARET TONA TĖ SHQUARA Vaēe Zela dhe Marina Grabovari - I BOTOVA NĖ SHTYP NĖ VEĒANTI - E JO SIPAS RADHĖS TĖ BOTUARA NĖ LIBĖR - PRA, PĖR NDER TĖ FESTAVE TĖ NĖNTORIT.    Zeqir GERVALLA: POEZI   PAK BIOGRAFI Im atė U lind nė perėndim tė diellit E unė - nė mesnatė E ti - me yllin e parė tė mėngjesit E tėrė dita e madhe Ėshtė para teje, bir. Gjyshi betohej nė shpatė Babai - nė pushkė Unė - nė libėr E ti ku ta di! Toka biro, gjakon njerėz tė rinj. ---------------------------------------- PORTRETI I NJĖ MALSORI Nė shpinė - njė barrė Nė kraharor - njė varrė Nė sy - njė lot Nė zemėr - barot Kėmbėzbathur ecėn Rrugės zikzake tė malit: “A t“ja zė pritėn hasmit - A t“i blej abetare djalit?“ ---------------------------------------- FJALA E TIJ Rexhep Elmazit Do tė vijė njė kohė Qė do ta dėnoj njė kohė Edhe pėr vdekjen time: Do tė vijė njė kohė Qė do ta ndriēoj njė kohė Edhe me fjalėn time: Do tė vijė njė kohė Qė do ti lidhė tė gjitha kohėt Edhe me lindjen time. ------------------------------------------ KOHA E LULEVE Koha e luleve - zėri I zogjve Ku po tė dhemb, o Nėnė! Malli yt - deti i lotėve Natė e errėt pa yj e hėnė! pėr diell yj e hėnė Vera do vijė E fruta do piqen, o Nėnė! ----------------------------------------- NUK DI S“di Njė natė ka kaluar Apo njė shekull vetmi S“di Zėri im apo zėri yt Del nga kjo thellėsi S“di Unė bie apo trungu im Lulėzon pėrsėri!... ___________ 26.11.2009 Hysni Milloshi: FJALĖT E DLIRA   FREDERIK RRESHPJA   Dhe erdhėn Krishtlindjet. Tė krishterėt Shkuan nė kishė veshur me Hėnė. Sonte ėshtė Nata e Ringjalljes Jeruzalemi dikur paska thėnė.   Po nė kishė s“vajta kėsaj nate S“ma preu Marksi rrugėn sigurisht. Po ta shohėsh ēėshtjen hollė fare Jezu Krishti ish pak “komunist”.   Po nė ekran pakėz mė ra rasti Tė shihja tė krishterėt me respekt. Njė qiri e ndizte Pont Pilati, Njė tjetėr Juda deputet.   Mbylla shpejt ekranin edhe humba Nė vegime fort tė ndershme, shokė Miliarda her“ Krishtin kryqėzuan Nėpėr njėzet shekuj pėrmbi tokė.   Unė dikur njoha m“u nė Shkodėr Njė tjetėr Krisht me emrin Frederik Qė menduar rrinte mbi njė kodėr Veshur me vjeshtė si njė lis epik.   Horizontin nderte si telaje Qė nga mėngjesi gjer nė perėndim Mbi tė vizatonte vjersha malli, Ajkuna qan Omerin papushim.   Dhe shihja nė telajon qiellore Si vizatohej shpirti i njeriut Me penel tė kaltėr prej dėbore Gdhendur nėpėr bjeshkėt e Veriut.   Frederiku – ky Olimp i ndezur Nė vetmi punonte pa u ndierė Nata yjet si kuleē tė pjekur Pėr darkė ja ēonte ndonjėherė.   Vetėm burokratėt nė kolltuqe S“duan tė dinė ē“ėshtė ky Frederik, Qė mbjellka horizontit lulkuqe Dhe djersėt fshinė nė ballin Sokratik.   Po dhe kur kujtohen ndonjė ditė Se rron e mediton si njė Sokrat E kryqėzojnė Krishtin Frederik Se u ngjan tamam si njė kulak.   Ngadal“ ecėn ky njeri i mirė Nė vetmi me njė luan pėr dore Dhe ketrat i kullot nė kaltėrsirė Me gjethe ajri e me lule molle.   Tė ngjan se po vjen nga lashtėsitė Pa bujė e zhurmė e sensacion Me njė fener tė vogėl tė florinjtė Me njė shark si mjegulla mbi hon.   S“pati e s“do tė ketė bodigardė Kėtė Krisht modern ta shoqėrojnė Pas i shkon veē njė lavdi e largėt, Njė lavdi qė qorrat s“e shikojnė.   Frederiku ecėn nėpėr shtigje Si personazh tragjik e njerėzor Me pasurin“e muzės poetike Sfidon frone, mite, perandorė.   Dhe erdhėn Krishtlindjet. Po nė kishė Unė s“vajta sonte si tė tjerėt Po nė dhomė ndeza veē njė pishė Se u fikėn dritat e ish errėt.   Frederik Reshpėn nė mendje solla Me respekt e me nderim tė plotė Krishtin e mistershėm qė ka Shkodra S“besoj ka dhe Jerusalem nė Botė.   Vetė Jezu Krishti n“i lexoftė Kėto fjalė shkruar pėrmbi letėr Do mė ēojė njė urim tė ngrohtė Me respekt si “komunist” i vjetėr.     BILETA E QYTETIT TĖ LARGĖT   Ylli i Mėngjesit ėshtė i ndritur, Mė i ndritur ndizet shpirti im. Nesėr shumė herėt do jem ngritur, Do tė nisem larg nė udhėtim.   Herėt nė stacion do tė vrapoj Me gėzimet e florinjta tė rinisė E me tren ekspres do tė udhėtoj Tejpėrtej nė fushat e Shqipėrisė.   Do kapėrcejė nė kodrat e nė male, Luginave tė kaltra me lumenj, Mbėshtetur ballin mbi njė xham nė paqe Horizontet tutje do vėrej.   Si ngaherė n“udhė do plasė kėnga Si njė shegė e madhe krejt e kuqe, Pėr ca lebėr me hapa tė rėnda, Qė ecnin varg me malet mbi supe.   E nė atė kor tė madh me flatra Do kėndoj dhe unė, bir i malėsisė, Pėr njė vajzė flokėverdhė e sykaltėr, Bijėn mė tė mirė tė Labėrisė.   Dhe do tė jem udhėtari mė i qeshur Gjithė njerėzit do t“i pėrshėndes Era do m“i puthė flokėt e dredhur Nė dritare nesėr nė mėngjes.   Era shumė aroma do mė falė Nga lulet e maleve tė mia T“ja ēoj vajzės si kujtim tė rrallė, T“ja ēoj vajzės tej nga Labėria.   Unė jam bir i viseve veriore, Ku si rreth unaze pikon Hėna, Ku shpirti zbardh me pamje prej dėbore, Ku ēdo ujėvarė tė pėrshėndetė si nėna.   Unė jam bir i viseve veriore, Ēoj drejt Jugut pamjet e kristalta Dhe tingujt e daulles diellore Qė buēasin vjeshtave nė dasma.   Eh, moj natė pse je kaq e gjatė, Nuk mė flihet, zemra veē troket Eh, biletė e qytetit tė largėt, Eh, biletė , e dashura biletė!   Rri e pres yjet tė rrallojnė, Ora e qiellit sonte rend ngadalė. Shpejto ditėn ti, Arushė e Madhe, Shpejto ditėn , ti, mor, Yll Polar!   Ylli i Mėngjesit ėshtė i ndritur, Mė i ndritur ndizet shpirti im. Nesėr shumė herėt do tė jem ngritur, Do nisem larg nė udhėtim.   Tiranė, 1969 Zgjodhi: Fadil Shyti   SHQIPJA SOT PĖR TY KĖNDON Nga folklori popullor; kėshtu populli i kėndonte Enver Shqiptarit! I botojmė me rastin e 101 vjetorit tė Ditėlindjes sė kėtij burri tė madh tė kombit.   Dhe njėmijė’ o Enver djali! Gjirokastėr ballė argjend, ē’ėshtė’ ky nur qė tė ka rėnė? Mė qesh buza, mė feks balli, ditėlindjen mė ka djali. Nėpėr dallgė historie, o Enver, se ē’tė kanė’ hije thinjat me lule rinie! Shqipėrinė’ na rinove, nė ballė’ tė Partisė nėnė, gjithė’ gėzimet qė na solle, mblidhen vetė e bėhen kėngė. Sot, nė ditėlindjen e madhe, kalldrėmet janė’ zėnė’ nė valle; mbi gur’ ndizen lule mali. Dhe njėmijė’, o Enver djali! Gjirokastėr, 1983   Nėn komandėn e Enverit Ditėn e tetė nėntorit, Lindi shpresa e lirisė, Dolli manifesti i parė, I bėn thirrje vegjėlisė: Tė ngrihemi gra e burra, Luftė kundėr skllavėrisė, Tė ēlirojmė mėmėdheun Nga prangat e robėrisė, Nga bejlerė e agallarė, Nga klikat e borgjezisė, Nga ata qė shiten atdheun Tek fashizmi i Italisė. Tė lidhemi besa-besė Si nė kohėn e Skėnderit, Nėn udhėheqjen e Partisė, Nėn komandėn e Enverit! Dukat-Vlorė, 1968   Fat i madh i Shqipėrisė Njė djalė nga vendi ynė S’e duroi robėrinė, Tiran’ formoi Partinė. Mu nga zemra e punėtorisė Dolli ajka e Partisė, Fat i madh i Shqipėrisė. Dridhu breshkaxhi katili, Dridhu, tradhtar rezili, Shqipėrisė i lindi ylli! Korēė, 1982    Kėndon pėr ty Valbona motėr Shumė urime pėr kėtė’ dasmė Sjell Tropoja n’Gjirokastėr. Qė i kėndon n’tela t’ēiftelisė, t’fala Alpet Lunxhėrisė. Mic Sokoli banė me dorė, t’fala Rrapit n’Mashkullorė. Shot Galica nė djep tė trollit, t’fala Bules, Persefonit. Bacė Bajrami shkrepi alltinė, ma takoni vėlla Avninė, je i gjallė nė bjeshkėt tona, deputet t’ka zgjedh’ Kosova. Fal me shėndet Malėsia e Gjakovės, i banė vendlindjes s’ Enver Hoxhės. Kėndon pėr ty Valbona motėr, iso mban Drinoja n’ Dropull. Pac-Tropojė 1988   Shkrepi rrezja mbi Shkėlzen Shkrepi rrezja mbi Shkėlzen T’lumėt na kush po na vjen! Lumja ti, mori Malėsi, kush po vjen, o sot tek ti, themeluesi i nėnės Parti! Janė’ gėzue zemrat, asht gėzue toka, midis nesh erdh Enver Hoxha, me na pa, me na takue, gju me gju me bisedue. Po ndėrtojnė’ njerėzit e thjeshtė Socializmin nė kėto bjeshkė. Iu ka dhanė besa Malėsisė Enver Hoxhės, burrit t’Shqipnisė. Pėr ketė’ besė tė gjithė’ na vdesim, nuk e falim, nuk e shesim. Bajram Curri- 1985   Enveri ē“u ngre nė kėmbė Enveri ē’u ngre nė kėmbė Shokė, do t’u them njė kėngė, Si ka qenė historia; Si ka qenė dhe si ėshtė sot. Pesė shekuj Turqia. Zogu kur sundoi vėndė, Bėri shumė tė kėqija, Na shiti me gjithė rrėnjė, Na shiti tek Italia. Enveri ē’u ngre nė kėmbė, Foli: Nga vate rinia? Merrini armėt nė dorė, Tė ēlirohet Shqipėria! Rexhin-Tepelenė, 1981   Shqipja sot pėr ty kėndon