-| Diplomacia |-

Në 123 vjetorin e shkollës së parë shqipe

GËZUAR FESTA, MËSUES!

Shkruan: Bedri TAHIRI

Prishtinë, 01.03.2010

E ardhmja është në duart e mësuesit! (Viktor Hygo)

Foto: Mësonjëtorja shqipe në Korçë

Historia e popullit shqiptar është, sa e dhimbshme, aq edhe krenare. Përherë luftëra e beteja, sakrificë e mbijetesë. Fati i popullit tim është edhe fati im,- thoshte mendjendrituri ynë, Pjetër Bogdani. Lirisht mund të thuhet edhe ndryshe: Fati i popullit shqiptar është edhe fati i shkollës shqipe. Pushka dhe pena, denbabaden, bashkëjetuan të pandara, si vëllezërit siamezë. Njëra pa tjetrën as që mund të mendonin gjallimin e tyre nëpër kapërcyellit historike.

Shkolla shqipe bëri rrugë shumë të mundimshme, duke ecur nëpër ferra e gjemba të gjakosur. Që kur nisi çapin e parë, në Korçën e lulëzuar, këtu e njëqind e njëzet e një vjet më parë, pra më 7 mars 1887, mësuesit e saj u shndërruan në lulëkuqe lirie. Mësonjëtorja e Korçës, përkundër pushtuesit dhe klerit antikombëtar, veproi plot pesëmbëdhjetë vjet, duke mbëltuar suksesshëm farën e diturisë gjithandej trojeve shqiptare...

Dëshmorët e saj ëndërruan ditën e bardhë dhe synuan drejt shtigjeve të ardhmërisë. Nuk harrohen për jetë të jetëve Pandeli Sotiri, Gjokë Shqiptari, Petro Nini Luarasi, Papa Kristo Negovani, Nuçi Naçi, Thoma Avrami, Fazli Greiçevci, Shaban Jashari… Ata, me gjakun e tyre të shtrenjtë, qëndisen abecenë tonë lavdiplote. Dhe, që nga viti 1960, 7 Marsi është shpallur Dita e Mësuesit dhe festohet si data më e rëndësishme e historisë së shkollës shqipe.

Populli ynë i përvuajtur e kishte fare të qartë dhe e barti vath në vesh atë thënien profetike: Ku hapet një shkollë, mbyllet një burg! Ngjashëm me të krijoi edhe thënien e vet: Njeriu i pashkolluar është qorr me sy në ballë! Trimat tanë, në çdo periudhë kohore, krahas çlirimit të vendit, luftuan edhe për përparimin dhe mbrojtjen e shkollës shqipe. Hasan Prishtina e shkriu tërë pasurinë për dritën e diturisë në gjuhën amtare. Azem e Shotë Galica zunë shkrim- leximin nëpër male e nëpër flakë pushkësh…

Por, ajo, që më mirë së të tjerët, i doli zot Kosovës dhe shkollës shqipe, duke kurorëzuar edhe gjithë aspiratat tona shekullore, qe Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Ajo ishte ushtri e popullit, e idealeve të larta dhe e moralit të pathyeshëm. Mbi supet e saj të brishta rëndoi edhe amaneti i brezave liridashës. Nga thellësia e nëndheut të robëruar u veguan fuqishëm zërat e Ahmet Delisë, Isë Boletinit, Idriz Seferit, Mic Sokolit, Bajram Currit, Azem e Shotë Galicës, Hasan Prishtinës, Shaban Palluzhës, Mehmet Gradicës, Tahir Mehës e shumë e shumë të tjerëve, sa që edhe malet u ngritën në këmbë dhe thirren fuqishëm: O sot, o kurrë!

Trimat u mblodhën tok, si një grusht i vetëm dhe shtrënguan fort armët e lirisë. Aksionet e tyre ilegale tmerruan satrapët e Beogradit. Sërish fati nopran u shkarkua mbi shkollën shqipe. Gjaku i mësuesit Halit Geci shkëlqeu si fanar në furtuna. Para masës së pafund, në Llaushë të Drenicës, u shfaqen tri shqipe krahëlehta. Ato, hapur dhe shkoqur paralajmëruan agun e bardhë të lirisë dhe u zotuan në besë e në flamur që, sot e tutje, fatin e vendit të gjymtuar do ta merrte në dorë UÇK-ja.

Male e fusha oshtinë deri në kupë të qiellit nga thirrjet ngazëlluese:

UÇK!

UÇK!

UÇK!

Disa, të hutuar e të zënë beftë, ende nuk po u besonin as syve as veshëve të vet.

Sakaq, lufta mori krahët e dragoit. Betejat e aksionet nuk kishin të sosur. Edhe shumë të vrarë e të plagosur. Gjaku i njomë ujiste tokën mëmë, e cila dita-ditës po kthehej në tokë të djegur. Ajo që vulosi fatin e Kosovës dhe bëri kthesa historike, duke ndërruar edhe rrjedhat e globit, ishte Epopeja heroike e Jasharëve të pavdekshëm , e cila u zhvillua më 5, 6 e 7 mars 1998. Komandant Adem Jashari, me gjithë familje e me Jasharët e tjerë, u shkrinë deri në një dhe i dhanë jetë lirisë. Ai u shndërrua në legjendë, u bë i pavdekshëm dhe si Prometheu shpërndau flakën e luftës në të gjitha trojet e robëruara shqiptare. Pushkët e lirisë nuk pushuan për dy vjet rresht. Edhe shumë dëshmorë u radhitën në Altarin e pavdekësisë. Në mesin e tyre edhe 400 arsimtarë e mbi 1200 nxënës.

Heroizmi i pashoq i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe sakrificat vetëflijuese të masës së gjerë popullore mahnitën botën e civilizuar. NATO- ja, në krye me Amerikën mike, mblodhi mendjen e fuqinë dhe u hodh veprim për ta ndalur barbarinë shfrenuese serbe. Aeroplanët e saj iu bënë krah luftëtarëve të lirisë.

Dhe, të koordinuara mirë e mirë, ata nëpër qiell, e këta nëpër tokë, më në fund, më 12 qershor 1999, ia dolën mbanë, dëbuan gjakatarin shekullor dhe çliruan Kosovën.

Sot, 7 Marsin: Ditën e Mësuesit dhe Ditën e Zjarreve të Lirisë, po e kremtojmë në liri. Ëndrra jonë shumëshekullore u bë realitet. Dy vite më parë, më 17 shkurt 2008, Nusja e Praruar, me emrin Pavarësi, hoqi vellon e bardhë dhe ndriu mbi tokën tonë të larë me gjak. Andaj, në këtë vigjilje të kremtimit të shtetit më të ri në gjithë globin, kemi të drejtë të përgëzojmë e të urojmë:

Gëzuar festa, mësues!

Gëzuar Pavarësia, Kosovë!

Gëzuar pavdekësia, o Ju Dëshmorë!

Ramadan PLLANA: POEZI

MARSI ‘81 - NËNË SHQIPËRI!

Mbaju Nënë Shqipëri, me mburrje e krenari,
Ballin lart si dikur me kryetrimin Skënderbe,
Se ke ende trima si legjendar - Adem Jashari,
Viganë syshqiponjë që e bëjnë vdekjen si me le!…

Me pendën dhe pushkën tok - vazhdoje devizën
Ashtu të pandara deri në amshim - RIBASHKIM,
Siç bënë Abdyli e Sylë Vokshi - dikur në Prizren.
Vigjilentë kundër hordhive, që donin ripushtim!…

E kujtojmë Korçën nuse, çerdhen e diturisë,
Shtatë Marsin një mijë e tetëqind e shtatë.
Aty ku lindi Mësonjëtorja e parë e shqiptarisë,
Që e ndriçoi rrugën e errësuar nga ca turkoshakë!...

Grekët e quanin, “shkollë djalli”, miopët, ”shkollë kaurrësh”,
E pengonin, e sulmonin, e përgjaknin pa ndalim,
Por ti, Nënë Shqipëri, nuk u përkule kurrën e kurrës,
Me pendë e pushkë, - amanetin në përqafim!…

Ah, mallkuar qofshin përgjithmonë ata barbarë,
Që në emër të "modernizimit" e të pafytyrësisë
Rrënojnë gurët e themelit të shtetit shqiptar,
Duke penguar Vetëvendosjen - drejt lirisë.

Marsi na sjellë rinim, bashkim, festim dhe krenari,
Përkujtojmë dëshmorët, - kremtojmë Festën e Abetares,
Gumëzhijnë Shkollat, Universitete dhe Akademi
Janë frytet e idealistëve tu, - moj Nënë Shqipëri!...

Zvicër, 5 mars 2010

MËSUESI

Tregim nga shkrimtari Anri Barbys
Pisk i vapës, qetësi. Zukasin mizat, duke vezulluar tufa-tufa në ajrin e ndezur flakë. Kalimtarët e rrallë çapitin në rripin e ngushtë të hijes, që lëshonin muret e shtëpive të vogla ngjyrë gri, koteshin rreth sheshit të fshatit Kavado në provincën Santandër. Ky fshat ngjante me shumë e shumë fshatra spanjollë e baskë. Dikur, kur vishej me rroba kombëtare, ai, me siguri, ish më i bukur, po edhe tani kish aq bukuri spanjolle, diell të ndritshëm e vizatoheshin qartë konturet e maleve dhe siluetat e njerëzve të zeshkët.

Brenda në një shtëpi, përveç zukatjes së mizave, dëgjohej një gumëzhitje monotone. Atje ishte shkolla. Nga brenda ajo ngjante me çdo shkollë tjetër në botë. Muret e ngrysur e të trishtuar - guaska e shkollës - nuk kanë për të ndryshuar, derisa vetë shoqëria të flakë tej guaskën e saj të vjetër. Banga të ulta të vendosura në një vijë të drejtë, mbi to kokë fëmjësh me flokë të errët (sfera të zeza mbi katrorë të zinj), dhe në mes, si gjiganti ndërmjet liliputëve, qëndron në këmbë mësuesi i shkollës.
Si edhe të gjithë kolegët e tij në të gjithë globin, ai duhej të bënte mrekullira dijenish e durimi, për të tërhequr vetmendjen e tridhjetë fëmijëve dhe të fuste në mendjet e tyre një pjesë të vogël të njohurive mbi realitetin e gjallë të botës së madhe.
Mësuesin e shkollës së fshatit Kavado e quanin Boldomero Sori. Ai ish i qetë, i thjeshtë dhe i mirë. Të gjithë thoshin: "Shumë i ndërgjegjshëm". Në botën e ngushtë të fshatit përikmëria e tij ish bërë proverbiale. Sikur të qëllonte ndonjëherë të vonohej në mësim, njerëzit do të thoshin: "Me sa duket, na është prishur sahati".
Në pikëpamjet e tij kish aq ndershmëri të pastër, sa edhe në gjithë jetën e tij; prandaj bindjet e mësuesit Baldomero nuk u pëlqenin të gjithëve, sidomos pikëpamjet e tij për solidaritetin dhe bashkëpunimin njerëzor. Ndonjë thosh për të: "Ai është i kuq!" Por edhe ata që thellë në shpirt, në atë shpirtin e tyre prej skllavi të shtypur, çuditeshin se si mund të jesh "i kuq" dhe njëkohësisht i ndershëm, padashur e respektonin Balmero Sorin.
Një qëndrim krejt të ndryshëm mbanin ndaj tij dy figura drejtuese të fshatit, që mbanin raso të zezë, famullitari dhe vikari i tij. Të dy e urrenin mësuesin e shkollës për bindjet e tij satanike, për lirinë dhe mirëqnien shoqërore, për më tepër e urrenin ngaqë Baldomeri ishte njeri pa njolla.
Prifti dhe vikari kishin organizuar në shkollë mbikqyrjen, duke e ditur se shkolla është punishte ku formohet mendimi i brezit të ri, se ajo duhet mbajtur fort në duar, në qoftë se nuk do të të shpëtojë nga duart e ardhmja.
Jo shumë vite më parë, në Spanjë na ishte një njeri me emrin Francisko Ferrera, që kërkonte të çlironte shkollën nga hieja e varrit të kishës, duke ia lënë pëgjysmë thirrjen e tij të fundit përpara vdekjes, që shprehte gjithë kuptimin e jetës së tij: "Rroftë shkolla!"
Pas kësaj fitoreje, kleri spanjoll u sul me egërsi kundër shkollës, duke pasur edhe përkrahjen e dinastisë mbretërore (galeria e portreteve të saj përbënte koleksionin më të pasur të të degjeneruarve të poshtër të epokave të ndryshme), ndërsa më vonë edhe përkrhajen plot zell të diktaturës fashiste. Atje ku sundojnë ushtarakët, sundojnë edhe priftërinjtë. Dhe të gjithë këta zotërinj me forca të bashkuara të kujtojnë kohët e inkuizicionit. Ç'është e vërteta, gojëtarët e shkathtë, që përpiqeshin të bindnin popullin spanjoll se për shkak të ligjit të pakundërshtueshëm të progresit ai çdo ditë e më tepër do të bëhej më i lumtur dhe më i lirë, duhej të zotëronin një zhdërvjelltësi të jashtëzakonshme për të pasur sukses në këtë komedi të gjysur.
Pra, famullitari dhe vikari, hieja e tij, e urrenin mësuesim e sinqertë dhe "tepër të pavarur" armik ky dyfish i rrezikshëm për ta, sepse gëzonte respektin e të gjithëve. Por as në qëndrimin e tij, as në fjalët e tij ata nuk shihnin ndonjë komplot të hapur dhe për t' qëruar hesapet me të, vendosën t'i thurin intrigë.
Në Spanjën e shumëvuajtur priftërinjtë kishin të drejtë të hynin në shkollë për të vëzhguar mësuesin dhe nxënësit.
Atë ditë, për të cilën dua t'ju tregoj, në kohën e mësimit, dera e shkollës u hap papritur dhe në prag u dukën dy figura të zeza. Ata u futën në klasën e rënë në qetësi, u ulën dhe nisën të dëgjojnë.
Sori, pa u turbulluar, vazhdoi i qetë mësimin. Në bankë ishte ngritur në këmbë Huanitua i vogël. I trembur nga ardhja e priftërinjve, apo nga që nuk e dëgjoi mirë shpjegimin e mësuesit, ai murmuriste i humbur:
- Drejtësi... barazi... barazi...
Prifti kërceu nga vendi dhe duke iu drejtuar fëmijës, thirri me zë të lartë:
- Ç'është kjo?
Huanito, i tromakosur, u ngatërrua më keq, e mbylli gojën fare dhe heshti. Ruisi katërmbëdhjetëvjeçar, nxënës më i mirë i shkollës, mendoi të tregonte se ai e kish dëgjuar mësuesin me vëmendje dhe i kish kuptuar të gjitha. Ai ngritit dorën dhe si u ngrit në këmbë, shqiptoi qartë:
- Sinjor kyré, të gjithë njerëzit janë të barabartë.
- Nuk është e vërtetë! - klithi njeriu me raso të zezë dhe iu hodh Ruisit, duke tundur grushtin para fytyrës së tij.
- Nuk është e vërtetë! Kjo është në kundërshtim me mësimet e kishës së shenjtë. Për barazinë e njerëzve nuk bëhet asnjë fjalë në librat e shenjta. Ndërsa apostoli i shenjtë Pavël ka shpallur në emër të perëndisë se njerëzit kanë qenë, janë dhe do të jenë për jetë të jetëve të pabarabartë.
Prifti klithte aq fort, sa nga mundimi i këcyen damarët në tëmbla, buzët ju mbushën me fllucka pështyme; vikari, në heshtje tmerri, lutej me duar të drejtuara nga qielli.
Mësuesi ju afrua dhe me zë të qetë e të fortë, i tha:
- Më lejoni, sinjor kuré!
- Çfarë t'ju lejoj? Çfarë? - ulëriti prifti. - T'ju lejoj të përhapni gënjeshtra? T'u zgjoni iluzione fëmijëve të parsyeshëm? Si guxoni të flisni për barazi? Ju përhapni mësime të rreme, që fyejnë perëndinë tonë! A e kuptoni këtë? Fëmijë, dëgjomëni me vemendje! Mësuesi juaj ju ka gënjyer!
- Heshtni! - tha mësuesi dhe u zbeh në fytyrë. Ai e vështronte drejt në sy priftin, kurse duart i dridheshin. Por kyrea ulëriu me ton të dëshpëruar:
- Ju gënjeni! Gënjeni! Edhe fëmijët i mësoni të gënjejnë. Ju shpifni për kishën e shenjtë!... Drejtësi!... Pa më thoni, nga e gjetët ju drejtësinë! Të krishterëve nuk u lejohet të flasin për drejtësinë. Kjo nuk u takon. Një drejtësi ka në botë - t'i bindemi vullnetit të perëndisë. I krishteri duhet të flasë vetëm për besim dhe dashuri.
Dhe fjalën "dashuri" ai e përplasi në fytyrën e mësuesit me aq urrejtje të tërbuar, sa Baldomero Sori u praps dhe i zbehtë vështroi priftin me sytë e shqyer. Fëmijët kërcyen përpjetë dhe vinin rrotull të trembur. Mësuesi, duke e parë se po e merrnin më qafë, thirrri:
- I poshtër!
Sa i doli kjo fjalë nga goja, vikari ju hodh mësuesit, e mbërtheu nga duart, kurse kyrea u mat ta qëllonte. Por me sa dukej, vikari nuk e mbante mësuesin fort: ushtuan njëri pas tjetrit dy të shtëna. Kyré u platit në dysheme dhe s'luajti më nga vendi; edhe vikari ra dhe po përpëlitej.
Mësuesi e mblodhi veten, vështroi përreth me një shikim të egër, qëlloi për të tretën herë dhe ra i vdekur pranë këtyre njerëzve.
Kështu vdiq më 1926 në këtë vend të madh mësuesi i shkollës, që guxoi t'u flasë fëmijëve për drejtësinë.

(Daktilografoi: B. Elshani)

Suedi, 04.03.2010



E bukura në shpirt dhe në jetë

Shkruan: Ivana DERVISHI

Shohim një vepër arti, dëgjojmë një këngë, lexojmë një poezi, ndjekim një film, apo na pëlqen edhe paraqitja e dikujt dhe themi “Shumë i/e bukur”. Duket sikur kjo fjali vjen nga nënvetëdija jonë, çfarë na shtyn ta themi? Në art e bukura përbën atë që na fal kënaqësinë vizive dhe atë shpirtërore. Po në jetë? Çfarë është e bukur në jetë? Kur janë ata me pranë se kurrë? Cila është ajo ndjenjë, që mbart në vetvete bukurinë e shpirtit dhe jetës sonë? Pa ngurrimin më të vogël çdokush do të përgjigjej: DASHURIA.

Ç'është dashuria?

Ne lindim nga dashuri, rritemi në dashuri, zgjedhim një dashuri jete dhe vdesim duke dashuruar. Pra dashuria është ndjenja me afatgjatë dhe më e pranishme në jetën tonë. Dashuria është fjala më e bukur që ekziston, dashuri është të zgjohesh në mëngjes dhe të buzëqeshësh se një ditë e bukur po të pret, dashuri është mendimi i parë i ditës së re, dashuri është një bisedë e këndshme, një shëtitje buzë detit, dashuri është të shohësh filmin tënd të preferuar dhe në fund të tij të prekesh thellë, dashuri është t’i thuash "mirmëngjes” familjes tënde, të dalësh me një mik, të shkosh në kinema, të vështrosh yjet, të shkëmbesh dhurata, dashuri është të dëgjosh melodinë që të pëlqen më shumë mijëra herë, dashuri është të ëndërrosh, të shtrihesh në shtrat dhe mos të të zërë gjumi, dashuri është një përqafim, një shtrëngim duarsh, dashuri është të zgjohesh në mes të natës dhe të shkruash nën një dritë të imët, të ulesh buzë detit dhe të lundrosh me dallgët, të presësh diellin të lindi është dashuri, të qëndrosh gjithë natën duke parë yjet gjersa ata të treten nën qiellin e kaltër, të vizitosh një të afërm është dashuri, të kërcesh është dashuri, të shkosh në shkollë është dashuri, të kalosh pranë një lypësi dhe t’i falësh një qindarkë, ose vetëm një vështrim dhembshurie është dashuri. Të thuash "të dua" është dashuri, t’i futesh detit në gji në mes të dimrit dhe të nesërmen të qeshësh teksa në shtrat i sëmurë rri, kjo është dashuri. Dashuri është të bësh atë që do, me atë që ti do, në çastin kur ti e zgjedh, në mënyrën si e ëndërron. Dashuri është të qëndrosh në majën më të lartë të botës dhe të sodisësh qiellin, të zhytesh nën ujë, të hash një akullore, të pish një kafe, të shikosh një ëndërr, të shkruash një melodi, t’i biesh një instrumenti muzikor është dashuri. Një puthje është dashuri, të pikturosh në një telhajo është dashuri, të ndihmosh një të moshuar të kalojë rrugën është dashuri, të ngresh një fëmijë të rrëzuar është dashuri; të qash, të buzëqeshësh, të nervozohesh, të ulërakësh edhe këto janë dashuri. Dashuri është të jesh i sinqertë, të jesh i gëzuar, të jesh human; dashuri janë njerëzit pas një përmbytjeje, dashuri janë duartrokitjet pas një interpretimi; dashuri është të mos paguash për çdo gjë, një fëmijë është dashuri, të mos heshtësh, të mos harrosh, të mos largohesh. Dashuri është komunikimi ndërmjet një personi në Evropë dhe një tjetri në Antarktidë. Të besosh në një forcë me të madhe se ti që kujdeset për vazhdimësinë e jetës dhe paqen e botes është një nga dashuritë me të mëdha, Sepse pa besim njeriu do të jetonte në një jetë të pashprese dhe tejet dyshuese. Dashuri është të ulësh armën, të qeshësh, të harrosh shqetësimet, të imagjinosh, të vraposh herët në mëngjes, të kërcesh si i çmendur në breg të detit dhe të bëhesh qull nga piklat e ujit; dashuri është të kesh një dhe ta besh dy apo njëqind; dashuri është të ushtrosh një profesion; dashuri është të kthehesh në shtëpi pas një pune të lodhshme dhe të përqafohesh me familjen tënde, të të bëjnë një masazh është dashuri, një kafshë është dashuri, të të ftojnë në një festë, të thuash një fjalë të mirë është dashuri, të lotosh pas një filmi prekës pa menduar në je mashkull apo femër. Të ecësh mes njerëzve dhe përsëri të ndihesh i vetëm është dashuri; një telefonatë në orën dy të mëngjesit prej një miku apo mikeje që të siguron që të do, është dashuri; një letër falënderimi është dashuri; një tingull, një fllad ere, një pikë shiu, një rrufe, apo dielli është dashuri. Shikimi i një fëmije të vogël që ngulet tek ty është dashuri; të dalësh për të blerë është dashuri; të recitosh një poezi është dashuri; të përshëndesësh hënën dhe të bisedosh gjatë me të, të shprehësh një dëshirë teksa një yll rreshket qiellit, të sakrifikosh është dashuri. Të kesh miq të mirë, të duash familjen, të thuash "Të dua" është dashuri. Një lule është dashuri, një rrahje zemre, një ndrojtje është dashuri, një njeri human është dashuri, të shihesh në pasqyrë, të këndosh me zë të lartë, të vraposh kur të gjithë ecin, të rrotullohesh si i çmendur, të shohësh një pikturë, të lexosh një libër, të bisedosh me miq në kompjuter, të shohësh një video gazmore, një foto të çuditshme nga një çast i veçantë, -të gjitha këto janë dashuri. Gjithçka bëjmë që nga çasti i parë kur zgjohemi, deri në çastin e fundit kur flemë, është dashuri! Ne vetë jemi dashuri. Ne jetojmë me dashurinë, jetojmë për të bërë gjërat që duam më shumë, jetojmë për të dashuruar dhe për tu dashuruar. Bota thërret dashuri, jeta është bërë njësh me dashurinë. Njerëzit janë dashuri! Në këtë çast duhet të ndalesh së menduari për problemet apo shqetësimet, të vogla a të mëdha qofshin këto. Kjo sekondë ikën dhe nuk vjen më kurrë. Dashuria është një dhe e vetme, ti je dashuria! Ti nuk bie në dashuri, sepse ti je dashuria. Shkruani letra dashurie, shkruani mesazhe dashurie, thoni fjalë dashurie, besoni në dashuroni dhe mos e mohoni kurrë të vetmin burim të jetës, mos e mohoni dashurinë. Dashuria shkatërron orën, bën ditën mbrëmje dhe mbrëmjen ditë, për nder të dashurisë, dielli mund të lindë netëve dhe të perëndojë mëngjeseve. Për lavdinë e dashurisë ora ndal dhe zemra rreh. DASHURONI JETËN, DASHURONI VETEN! EDHE MOS HARRONI QË DASHURIA E VËRTETË NUK LËNDON KURRË! DASHURI, DASHURI, DASHURI!

Marrë nga Tirana Observer

VEPRIM DINJITOZ I SHKRIMTARIT REXHEP HOXHA

Shkruan: Beqir ELSHANI

Më 8 janar 2010 shkrimtari ynë, Rexhep Hoxha, refuzoi Çmimin Kombëtar për Vepër Jetësore“Azem Shkreli”. Ndonëse kjo ditë ishte e rëndomtë, u bë e madhe me mospranimin e çmimit letrar nga shkrimtari përparimtar - Rexhep Hoxha. Lajmi ishte i shkurtër në albaniapress, por me jehonë të madhe në zemrën e popullit shqiptar! Derisa populli shqiptar prej vegjëlisë deri te pleqëria u gëzuan për mospranimin madhështor të shpërblimit, kuptohet që klasa qeveritare me miqtë e saj tronditet, sepse po preken interesat e tyre të ngushta, që aspak nuk brengosen për vuajtjen skamnore të popullit shqiptar. Derisa oborret e qeveritarëve mbushen me automobila luksozë, magjet e popullit shqiptar nuk mbushen dot me miellin e bukës. Si mund të merrte çmimin letrar autori i ”Picimulit”, i “Lugjeve të verdha”, i “Verores” dhe i shumë veprave tjera letrare, kur lexuesit e tij nuk kanë me se të blejnë abetaren e zemrës shqiptare, atje ku nis jeta e popullit shqiptar?! Kur mësuesit dhe mjekët, që janë qeliza e mirëqenies së popullit shqiptar, me rrogat e tyre nuk arrijnë të sigurojnë ushqimin dhe veshmbathjen, shkrimtari i popullit nuk mund të marrë çmimin nga qeveria e korruptuar. Veprimi dinjitoz i shkrimtarit R. Hoxha të përkujton kompozitorin e madh L. V. Bethoven, i cili në shenjë revolte e grisi simfoninë e tretë kushtuar Napoleon Bonopartes, të cilin e nderonte si luftëtar dhe jo si mbret që do të shkelte të drejtat njerëzore.

Shembullin e shkrimtarit, Rexhep Hoxha, duhej ta kishin bërë edhe shumë krijues tjerë shqiptarë, dhe një ndër ta kishte rastin shkrimtari Ismail Kadare, që të refuzonte çmimin letrar me emrin e ish-komunistit jugosllav. Kur njeriu mëson se ”Çmimi Kombëtar për Letërsi” mban emrin e Fahredin Gungës, i cili në shërbim të politikës jugosllave ka dënuar ”irredentizmin” (kupto: revolucionin) shqiptar në Kosovë, do të kuptojë se edhe Rexhep Mitrovica (emrin e të cilit mban shtëpia e kulturës në Mitrovicë) ka qenë i tillë. Është bërë një traditë e shtrembër në Kosovë, që institucionet shqiptare dhe klubet kulturore të emërtohen me emra të personaliteteve, të cilët kanë qenë në shërbim të politikës kundërshqiptare. Kjo do të thotë sikur Kosova nuk ka dëshmorë që jetën e dhanë për çlirimin dhe bashkimin e trojeve shqiptare me Shqiperinë Nënë. Këtu kishte rastin që shkrimtari i madh, Ismail Kadare, i edukuar në socializmin e Enver Hoxhës të denonconte çmimin letrar me emrin e Fahredin Gungës të edukuar me socializmin e J. B. Titos, dhe me një veprim madhështor t’i bashkohet atdhetarëve trima, të cilët u dënuan nga Fahredin Gunga dhe shokët e tij. Të kemi parasysh se dallimi mes J. B. Titos dhe Enver Hoxhës është i madh; derisa J. B. Tito ishte xhelat i popullit shqiptar në ish-Jugosllavi, Enver Hoxha ishte mbrojtës i pakursyeshëm i popullit shqiptar në ish-Jugosllavi.

KUSH ISHIN DENONCUESIT E DEMAÇIT NË UDB-e , NË V.1958-59?!

Në nëntor të vitit 2006, në Shtëpinë e Kulturës, u mbajt Manifestimi ndërkombëtar për letërsi ”Kepi i Shpresës së Mirë - Fahredin Gunga”, që do të thotë me emrin e denoncuesit të ”irredentistit” Adem Demaçit, në të cilën mori pjesë shkrimtari Ismail Kadare, i madh për nga sasia letrare, por i vogël për nga cilësia kombëtare. Së pakut, Kadare nuk duhej ta nderonte veprimtarinë titiste të F. Gungës kundër liridashësit Adem Demaçi, dhe të mos pranonte asnjë çmim që do të lëndonte shpirtin e kombit shqiptar. Prandaj duke marrë çmimin me emrin e Fahredin Gungës, Kadare përqafoi titizmin jugosllav, me anën e së cilës u solidarizua me dënimin e Adem Demaçit nga udba jugosllave. Sipas fjalës së urtë latine “miku i armikut tim është armiku im”, Kadare u bë armik i kryengritësit Adem Demaçi dhe i gjithë trimave të Kosovës që luftonin për jetë a vdekje nga pushtuesi më i keq se fashizmi gjerman. Njëmend Kadare e ka nderuar me vepra letrare dëshmorin Jusuf Gërvalla, mirëpo me pranimin e çmimit “Kepi i shpresës (titiste)”, lëndoi mësuesin e Jusuf Gërvallës - Adem Demaçin. Po sikur të ishte gjallë Heroi Gervalla, padyshim që Ai do të ishte në anën e bacë Ademit, siç është sot biri i Kosovës – Albin Kurti. Prandaj me deklaratën se Kadare e ka njohur dhe çmuar poetin Fahredin Gunga, duhet të kemi parasysh se derisa Adem Demaçin dhe Jusuf Gervallën i ka njohur si atdhetarë që luftojnë për çlirimin e Kosovës nga kolonizimi serb, Fahredin Gungën duhet ta ketë njohur si denoncues i dy të parëve. Po të më thoshte ndonjë shkrimtar i Tiranës se e ka njohur dhe çmuar gjykatësin e Gjykatës Komunale të Therandës (Suharekës), i cili vëllain tim e ka dënuar për Kosovën Republikë, nuk do të më vinte mirë. Prandaj edhe popullit shqiptar nuk i vjen aspak mirë, kur Kadare në Tiranë i shan komunistët shqiptarë, kurse në Prishtinë i përqafon komunistët jugosllavë.

Jo vetëm kaq, sepse më habit fakti që Kosova ka dhënë shumë trima revolucionarë në shërbim të çështjes sonë kombëtare, siç është Albin Kurti me vështrim të gjerë. Tirana me tradita të mëdha universitare, ushtarake dhe shtetërore, që për nga sasia dhe cilësia ia kalon Prishtinës dhe Shkupit, nuk është në gjendje të zotojë një veprimtar të frytshëm si Albin Kurti, që lufton për të mirën e mbarë kombit shqiptar. Shikoni, të luftosh për çlirimin e Kosovës, nuk është vetëm çështje e ngushtë e Kosovës, por çështje e madhe mbarëkombëtare të Shqiperisë Etnike. Qeveria Shqiptare dhe Akademia e Shkencave dhe Arteve të Shqiperisë duhet t’i kushtojnë rëndësi të madhe personaliteteve shqiptare, që tërë jetën e tyre i shërbejnë kombit dhe atdheut. Prandaj Shkrimtari Rexhep Hoxha e meriton çmimin “NDERI I KOMBIT”.

Siç dihet, Universiteti i Zagrebit është më i vjetër në mbarë Ballkanin, ashtu siç është Universiteti i Tiranës më i vjetër në mbarë Shqiperinë Etnike, prandaj në vend se Universiteti i Zagrebit me tradita të mëdha shkencore, ta edukonte Universitetin e Beogradit, kishte ndodhur e kundërta. Gjithashtu në vend se Universiteti i Tiranës ta edukonte shqiptarisht Universitetin e Prishtinës, ndodhi e kundërta; në vend se shkrimtari Kadare ta qortonte Fahredin Gungën për gabimet kombëtare, pse ai me shokët e tij ishte vënë në shërbim të UDB-s jugosllave për persekutimin dhe burgosjen e trimave shqiptarë në krye me Adem Demaçin, të cilët luftonin për çlirimin e Kosovës nga çizmja serbe dhe bashkimin me Shqiperinë Nënë, ai e bëri të kundërtën. Në “DOSJA DEMAÇI” shkruan se si intelektualët e Jugosllavisë kundërshqiptare (Fahredin Gunga, Din Mehmeti, Hysni Hoxha, Ali Aliu, Zekeria Cana) kanë denoncuar Adem Demaçin, i cili ka folur për diskriminimin e pashpirt që bëhej ndaj shqiptarëve në Kosovë nga ana e pushtetit jugosllav; për heqjen e gjuhëve të pakicave dhe diskriminimin e shqiptarëve; për shpërnguljen e shqiptarëve për në Turqi. Prandaj të marrësh çmimin me emrin e njërit prej dëshmitarëve titist kundër atdhetarit Adem Demaçi, do të thotë të bëhesh armik i popullit shqiptar. Po sikur të kishin kërkuar falje të hapur këta ish-armiq të Adem Demaçit, i cili në kohën më të vështirë me një forcë prometheane luftonte për çlirimin e Kosovës nga kolonizatori serbosllav. Liria vjen duke mos pasur frikë nga vdekja, thotë populli. Është çudi, si nuk ka mundur vigani i letrave, Kadare, të kuptojë diplomacinë e përdreqtë jugosllave, pse pikërisht këta dëshmitarë për dënimin e revolucionarit Adem Demaçi përqafuan Lidhjen Demokratike të Kosovës në krye me Ibrahim Rugovën?!

Të kemi parasysh se për inat të Demonstratave të Studentëve Shqiptarë që kërkonin Republikën e Kosovës me të drejta të barabarta në federatën jugosllave është botuar libri kundërshqiptar “Kosova - të vërtetat dhe mashtrimet” të Sinan Hasanit, ndërkohë në oborrin e Pallatit të Shtypit “Rilindja” janë djegur të gjitha librat e shkrimtarëve të frytshëm të Ismail Kadaresë dhe të Dritëro Agollit, për të cilat u ndie një mungesë e madhe në të gjitha libraritë dhe bibliotekat e Kosovës. Këta libra nuk i dogjën trimat shqiptarë që luftonin për Kosovën Republikë, por shokët e Rexhep Zogajt, Fahredin Gungës dhe Agim Zatriqit. Prandaj po të mbrohej letërsia shqipe me kohë, nuk do të vinte te shuarja e Kushtetutës së KSA të Kosovës nga shovinistët serbë.

Siç dihet redaktorë të librit kundërshqiptar të Sinan Hasanit kanë qenë shkrimtarëtNazmi Rrahmani dhe Rrahman Dedaj. Përvoja e hidhur na mëson se cilido prej denoncuesve, po të autorizohej nga Komiteti Qendror i LKJ-së, do të shkruante librin kundër popullit shqiptar serbokroatisht “Kosovo – Istine i zablude”. Prandaj kujdes Kadare, mos pranoni çmime të improvizuara nga ish-komunistët jugosllavë, siç janë çifti Fahredin Gunga dhe Rexhai Surroi! Vlen të shtohet se autorin e këtij pamfleti të botuar serbokroatisht në shërbim të shovinizmit serb, i madhi Enver Hoxha e quajti ”Mumie, që nuk dihet cilës epokë i përket”. Këtu shihet se titistët shqiptarë nuk donin të sakrifikonin detyrën e tyre luksoze për të dalë faqebardhë para popullit shqiptar, për të cilin kishin shkruar vepra letrare në gjuhën shqipe, por vazhduan të ndjekin rrugën e Tito shkaut, që në Beograd po lindte një përbindësh të ri neofashist me emrin - Sllobodan Milosheviq.

14.02.2010

SHKRIMTARI REXHEP HOXHA E MERITON ÇMIMIN ”NDERI I KOMBIT”!

LETËR PËRSHËNDETËSE!
Sikur të kishte një çmim nderi, për QËNDRESË, NDER DHE BURRËRI, PËR RREZATIMIN DHE GUXIMIN INTELEKTUAL SHQIPTAR, ky çmim do t´i takonte shkrimtarit të shquar të kombit - Rexhep Hoxhës!

Këto ditë, siç u bë e ditur, shkrimtari ynë i madh shqiptar, Rexhep Hoxha, ka refuzuar çmimin ”Azem Shkreli”, të ofruar nga ata që më së paku e meritojnë t´i ofrojnë dikujt çmime të artit dhe të kulturës; për faktin, se më së miri u shprehë për këtë - vetë vigani i madh i letrave shqipe, refuzuesi i atij çmimi, i cili nuk e lejoi veten të bie pre e lajkave dhe mashtrimeve të kësaj kohe të pakohë, kur po shkelet e po përmbyset, ose po interpretohet me skajshmëri së prapthi çdo gjë e bukur dhe me vlera të pathyeshme shqiptare.

Ky çmim do t´i takonte më shumë se shumë shkrimtarëve të njohur dhe të përkëdhelur nga oborrtarët e brendshëm dhe të jashtëm të ”mbretërive” të letrave të huaja dhe shqipe. Vëmë në dukje kështu, sepse vlerat e artit të secilit nuk maten vetëm me peshën e artistike dhe të paraqitjes apo ngjyrimeve të jashtme; por, parasëgjithash, maten edhe me vlerat njerëzore dhe kombëtare që krijuesit i kanë bartur dhe i bartin mbi supet e tyre.

Këtu, kujtojmë që në këtë vështrim hyjnë dhe vlerat e qëndresës, nderit, karaktereve njerëzore dhe kombëtare; për aq sa janë të qëndrueshme apo të paqëndrueshme ato, përballë peshës së madhe të rrethanave e të sprovave të mëdha të kohës që jetuan ose jetojnë. Jemi të vetëdijshëm se këta margaritarë do t´ia shtonin më tej respektin ose mërinë secilit njeri, e në veçanti, artistëve të të gjitha kombeve e vendeve.

Tani, e bëjmë pyetjen për të gjithë ata që e njohin burrin e madh të letrave shqipe, të Gjakovës Kreshnike: a nuk i takon ky privilegj që për aq shumë vite e mbrojti me vendosmëri, Rexhep Hoxha i besës shqiptare?! Ay, që i qëndroi besnik për vite të tëra personazhit të tij, tek ”Lugjet e verdha”, që për të mbajtur besën shqiptare, ujkut ia fali edhe djalin e vetëm!

Vetëm Rexhep Hoxha deri tash, sidomos prej viteve ‘90-ta, e këtej me këtë refuzim, me atëfarë ”çmimi”, u tregua i vetmi burrë me vlera klasike dhe të çdokohëshme – i vetmi, ama!

Nuk ka kush sikurse Rexhep Hoxha, që i ka deklasuar përtokë më meritueshëm e më denjësisht, sidomos ”intelektualët” shqipfolës mbarëshqiptarë dhe sidomos, që prej viteve ‘90-ta, e këtej, me gjestin e tij në fjalë?!
Ay, u tregua një vigan intelektual, njerëzor dhe shqiptar.

Rexhep Hoxha, me këtë veprim të guximshëm, me ç´rast i shkelmoi ca dhjetëra, qindra apo mijëra euro; që do t´ia ofronin sahanlëpirësit e regjimeve kundërpopullore. Por Ay, me siguri është i vetëdijshëm se sakrifikimi dhe solidarizimi me masat e gjëra të varfra popullore, ia ka ngritur vlerat shumë të larta që i ka, në kalanë e nderit të shqiptarisë. Rexhep Hoxha, ishte dhe është i madh, vigan me shtat me burrëri dhe me letërsi dhe gëzon besimin të plotë tek mbarë lexuesit shqiptarë!

Janë të pakurrizorë dhe aspak burrërorë, ata që pranojnë ”çmime” me vlera të dyshimta titiste, të ish-pasuesve të xhelatit të shqiptarëve, Titos, siç qe rasti i ndarjes së ”çmimit” Fahredin Gunga, me ç´rast shkrimtari ”i famshëm” për nder dhe burrëri I. Kadare e mori pa ngurrim, për më tepër me atë rast pati deklaruar, se ”Fahredin Gungën e kisha mik”!!!

Përpjekjet e errëta për t´i rehabilituar penat e zeza që i shkruan me aq vullnet dhe dashuri dhe respekt Titos dhe regjimit të tij kriminal, si: Ali Podrimaja, Agim Deva, Fahredin Gunga, Maksut Shehu, Rifat Kukaj, Sinan Hasanin e të tjerë, që e “bartnin Titon në qepallat e syve”, ose deklaronin se, ”është e kaluara e sotmja dhe e ardhmja jonë” - kujtojmë këtu, Ibrahim Rugovën, ata, që përsëkeqi, atëbotë u kishte marrë koka erë; janë përpjekje që pretendojnë ta mbulojnë të kaluarën e hidhur të larë me gjak e lot shqiponjash.

Për më keq, nëse themi se i kishim, o i kemi miq, me këtë rast pa dorashka po e vërtetojmë se ishim dhe jemi në rrugën e tyre të turpit, të tradhtisë dhe të krimeve?!

Të pranosh nderimin prej një shtëpie kulture me emër të një ish-profashisti, si Rexhep Mitrovica dhe njëkohësisht të deklarosh se ish-titistin me damkë, Fahredin Gungën, e kisha mik, është vërtetë një shkarje dhe përplasje skandaloze-shkretane e shkrimtarit Ismail Kadare, me vlerat e mirëfillta njerëzore dhe kombëtare. Me këtë rast kujtojmë fjalën e urtë popullore që: ”secili varet në gozhdën e vet”!

Nuk varen në gozhda të mashtrimeve as të dhunës as e shesin ”lëkurën e tyre”, vetëm burra e gra të nderit e të besës shqiptare, natyrisht, kësaj armate që marshoi e do të marshojë në shekuj, ndër brezni i takon edhe Rexhep Hoxha!

Prandaj, me përgjegjësi të pathyeshme morale ne të nënshkruarit deklarojmë se, veprimi i tij na ka dhënë guxim dhe forca të reja për të punuar më tej në rrugën e ndritur të nderit e të qëndresës deri në bërjen e Shqipërisë Etnike - Shqipëri të përparuar dhe të lulëzuar nga shkenca, arti dhe kultura e denjë që u takon vetëm popujve që e duan lirinë; dhe jo asaj pjese së prishur, që në shpirt kanë vetëm ”kafshatën e madhe” të huajën e çoroditur, me elemente të dyshimta nderi kombëtar dhe njerëzor.

Po e përfundojmë këtë letër përkrahjeje me urimet dhe përshëndetjet tona shqiptare. Të urojmë shëndet, qëndresë dhe moral të fortë shqiptar, ashtu siç i pate dhe i ke deri në ditët tona, o i madhi profesor, o vigani i pathyeshëm përballë sfidave titiste!

Të nënshkruarit:
Fadil Shyti,
Faik Smajli
Zeqir Duraku,
Sejdi Veseli,
Xhemil Zeqiri,
Demir Reshiti
Adnan Abrashi
Beqir Elshani,
Tafil Duraku,
Ramadan Pllana,
Azem Musliu,
Nisret Ahmeti,
Sulejman Qyqalla,
Halil Dërguti,
Bekim Rexhepi.

Evropë- Kanada, 13.02.2010

Rexhep Hoxha refuzon Çmimin Kombëtar “Azem Shkreli”

Prishtinë, 8 shkurt 2010

Të hënën nëpërmjet një komunikate, shkrimtari, Rexhep Hoxha, ka bërë me dije publikun se refuzon Çmimin Kombëtar “Azem Shkreli”.

Në njoftimin e Hoxhës thuhet: “Nga mjetet e informimit u njoftova se më është ndarë Çmimi Kombëtar për vepër jetësore "Azem Shkreli". Mirëpo, duke qenë se çmimin e jep një qeveri servile ndaj të huajve dhe mashtruese ndaj të vetëve, me zyrtarë të lartë të pangopur për t'u pasuruar në kurriz të Kosovës së varfër, me deputetë rrogash shumëfish me të mëdha se mjekët, mësuesit, policët, gjyqtarët, pa i përmendur kategoritë më të ulëta të nëpunësve me rroga të mjerueshme, pensionistë lëmoshash, të kërkojnë edhe nga një veturë për kokë, shofer për vete dhe beneficione të tjera në një kohë varfërie të hatashme e papunësie të përvajshme, me vetëvrasje si kurrë më parë nga humbja e besimit në jetë, për t'u lënduar çdo zemër njeriu, këtë çmim e refuzoj. Së dyti, duke e njohur mirë Azem Shkrelin, shpirti, nderi dhe karakteri im nuk e pranon asnjë çmim me emrin e tij. Me shkrimtarin merr frymë kombi. Ai për asgjë as nuk shitet as nuk blihet”. KD.

FJALA NË PROMOVIMIN E LIBRIT - “ME TRE YJET E PAVDEKËSISË NË ATO VITE TË STUHISHME…” TË FARIDIN TAFALLARI

Nga Manifestimi “Flaka e Janarit” në Heidelberg, 24.01.2010

Të nderuar bashkatdhetarë, të nderuar zonja dhe zotërinj!
ME TRE YJET E PAVDEKËSISË NË ATO VITE TË STUHISHME…”! Ky titull i librit të fundit të autorit, veprimtarit, idealistit dhe shkrimtarit Faridin Tafallarit, sheh dritën në përvjetorin e 28, të rënies së tyre për të mos vdekur kurrë, të heronjve të Kosovës JUSUF E BARDHOSH GËRVALLA DHE KADRI ZEKA. Njerëzit vdesin veç kurrë harrohen, ndërsa Jusufi, Bardhi dhe Kadriu do mbesin gjithmonë të gjallë si tre yjet e pavdekësisë, siç i quan edhe autori, Tafallari në librin e tij.
Libri ka një përmbajtje me tre kapituj, duke filluar me kapitullin e parë.

KAPITULLI I PARË

VITET ME TRIMAT, VITET MË ME FAT TË JETËS SIME

Ky libër sikur është pritur me vite nga autori për të parë dritën sjellë në vete shumë ngjarje interesante, si shkrime të shkruara nga Jusufi, Bardhi dhe Kadriu, dokumente, faksimile, foto, komente të veprimtarëve dhe të botuara për herë të parë, që lexuesin do ta shtie në një botë ku ka vetëm veprimtari atdhetare, kombëtare dhe nuk kishte rrugë tjetër veç të asaj që trimat shkelën drejt lirisë. Duke lexuar librin e kisha vështirë t´i bëjë një analizë, pasi që krejt libri ishte një dokumentar i vërtetë dhe i gjallë, prandaj vështrimi analitik kërkon një studim të veçantë për të futur në thellësinë e këtij libri.

Gjatë leximit të librit ”TRE YJET E PAVDEKËSISË”, autorin z-Tafallarin sikur e gjejmë kudo me trimat, pra si duket vdekja e tyre dhe vetë ata i mungojnë shumë, por jo vetëm atij. E rëndësishmja në këtë libër është se ai gjithmonë i cek të pandarë. Kështu dhe për atë shkruan ”Kurrë nuk mund t´ju ndaj!… Ashtu të TRE së bashku, ju kam në sy… në mendje… në kujtime… Ndaj dhe kur shkruaj për JU… çdo rresht, çdo fjalë, çdo germë në faqet e shkrimeve dhe të librave të mi, ju takon të TREVE!!! Duke ju thirrur në emër, njëherit të TREVE së bashku: JUSUF-KADRI-BARDHOSH!!!”.
Që kur erdhën në mërgim, Trimave iu kishte ra në sy mungesa e një organizimi të mirëfilltë, prandaj me kujdes dhe me shumë durim nisën t'i studiojnë rrethanat, në të cilat duhet të zhvillohej e shtrihej lëvizja e veprimtaria patriotike, organizimi dhe bashkimi drejt një qëllimi final. Por dihej se dëshira e Jusufit ishte pa diskutim, Bashkimi i të gjitha trojeve etnike në një atdhe të vetëm me Shqipërinë Amë!
Tek Jusuf Gervalla gjithmonë ishte optimizmi, tek Kadri Zeka gjetja e mundësive të reja dhe tek Bardhosh Gervalla, gjithmonë komunikimi dhe afërsia me mërgimtarët. Kjo vërehej edhe kur një tubim, apo demonstratë, ku nuk kishte edhe aq shumë pjesëmarrës, ata nuk brengoseshin dhe thoshin, …sot me kaq, nesër më shumë, e pasnesër …e kështu me radhë, …çdo ditë do të na shtohen “dasmorët”.
Pra, optimizmi i tyre për të ardhmen e kombit, do t'i shoqërojë deri në rënien e tyre, ndërsa idealizmi i tyre lë të kuptosh se …Pa ideal s´ka fitore në asnjë luftë…
Duke lexuar librin “TRE YJET E PAVDEKËSISË”, lexuesi e ka edhe më të qartë se atë që nuk e bënë në Stamboll të Turqisë drejtuesit e ilegales për bashkimin e të gjitha organizatave në një organizatë të madhe, e ku ishin edhe KADRI ZEKA dhe BARDHOSH GERVALLA, të deleguar nga Gjermania dhe Zvicra, këtë e bëri në Perëndim JUSUF GERVALLA, duke i bashkuar revistave që i botonin, si LAJMËTARIN E LIRISË, BASHKIMIN, LIRIJA - dhe filluan ta botonin “ZËRIN E KOSOVËS”, i cili u botua një kohë shumë të gjatë edhe pas rënies së TYRE, ku edhe motoja e këtyre rezistuese ishte “Me penë dhe me pushkë për Liri dhe Bashkim me vendin Amë - Shqipërinë Socialiste”.
Që të tre mendonin për një organizim sa ma të mirë, në luftën drejt lirisë, JUSUFI, për këtë i shkroi letër edhe Enver Hoxhës, më datën 19 gusht 1980.

I DASHUR SHOKU ENVER!
Ishte një letër shumë e gjatë dhe e kjartë në ndihmën që ai kërkonte nga Shqipëria. CITOJ: ”Po tash, meqë lufta jonë politike ka hyrë në fazën e vet përfundimtare, e cila po zhvillohet në favorin tonë, janë të domosdoshme edhe forma më të larta organizimi të aktivitetit revolucionar. Edhe nga kjo pikëpamje, ne, me një vonesë të konsiderueshme, kemi arritur në përfundim se luftës sonë i duhet një emërues i përbashkët dhe i fuqishëm… pra një ndihmë konkrete nga ju Z-Enver Hoxha dhe nga Partia e Punës së Shqipërisë”.

Shteti serb, duke e parë rrezikun nga një dorë e fortë e trimave në mërgim organizoi vrasjen e tyre. Dhe kjo ndodhi. Më 17 janar 1982, në orën 22:30, në Untergrupen bach (afër Shtutgardit).
Ata, të cilët kishin gjetur formulën për bashkimin e shqiptarëve në mërgim ishin vrarë, lajmi tronditi mbarë kombin shqiptar. Shokët u betuan se do ju marrin hakun, apo siç shkruante shtypi i ilegales ”TRE RANË, MIJËRA U NGRITËN”.

Autori, Faridin Tafallari, shkon më tutje, duke shpalosur dhimbjen e dyfishtë, edhe pas 20-vite, ku mërgata i bëri homazhe varreve të tyre në Shtutgard në çdo përvjetor të tyre, dikush i ndau për së vdekuri, sepse për së gjalli nuk do kishte forcë që do t’i ndante. Pra,… më 23 mars 2002 eshtrat e tyre zhvarrosen nga toka gjermane, e cila i pranoi të TRE së bashku të pandarë…!
Sot eshtrat e JUSUFIT DHE BARDHOSHIN PUSHOJNË NE DUBOVIK, Ndërsa, eshtrat e KADRI ZEKES në Gjilan. Autori, Tafallari, në shenjë revolte shpërthen edhe më shumë duke kuptuar se zemra e tij do të thotë, se Ata së bashku menduan, punuan, shkruan, vepruan, luftuan… së bashku u vranë, gjaku i tyre u derdhë në një vend… së bashku u varrosën dhe të TRE së bashkë u ngritën në përjetësi!!!, ashtu siç titullohet edhe vet libri “ME TRE YJET E PAVDEKËSISË NË ATO VITE TË STUHISHME”.

KAPITULLI I DYTË

- Kapitulli i dytë fillon me titullin: “FJALA E TYRE ME BESË BURRI…ME PESHË GURI!!!

Veprimtaria e Vëllezërve Gervalla dhe e Kadri Zekës ishte aq e begatshme sa që edhe në librin kushtuar trimave gjejmë shkrime të shumta të botuara në revistat dhe shtypin ilegal të udhëhequr nga JUSUFI DHE KADRI ZEKA.
Por, jo veç kaq, aty gjejmë edhe letrat që për herë të parë botohen dërguar shokëve si dhe fjalimet të mbajtura me mërgimtarët kudo në Gjermani. Të gjithë artikuj të shkruar janë marrë nga origjinali i tyre.
Këto shkrime me peshën e vet artistike dhe me mesazhe idealiste kanë mbetur edhe sot vlera të larta në gazetarinë dhe publicistikën e re moderne.
Shkrimet e JUSUFIT në Gazetën "BASHKIMI", mandej në atë "LAJMËTARI I LIRISË", faktori POPULL, ishte vendimtar. Dhe për këtë, në mes tjerash, në Nr.1. të vitit 1981, po në këto gazeta pat thënë: "Mirëpo ne, po vepruam me përkushtim dhe energji patriotike e revolucionare, do të kemi në dorë një faktor tjetër i vendosur e i bashkuar vendimtar: faktorin POPULL. Kur të ketë hyrë i vendosur e i bashkuar në shërbim të luftës së drejt çlirimtare, populli përbën një fuqi të jashtëzakonshme, e cila thyen çdo potencial teknik dhe numerik të armikut pushtues".
Jusufi, me mjeshtri të rrallë shkrimore, i bën thirrje mërgatës dhe popullit shqiptar kudo, se mos t’ ju besoj atyre njerëzve që kishin zgjedhë rrugën e titizmit, ne krye me Fadilin, Mahmutin, Xhavitin etj, por të marrim një rrugë tjetër, atë të kryengritjes dhe revolucionit, e cila do jetë edhe rruga e vdekjes së tyre. Duke e kuptuar politikën hegjemoniste serbe, dhe duke e pare se të gjitha të drejtat ju merreshin shqiptarëve, me një fjali shumë të thjeshtë, bën një thirrje shumë të fuqishme dhe shkruan: "A MBAHET SHPIRTI ME KULUMRIA, pra popull ngrihuni se veç e drejta për ta mbajtur shpirtin me kulumria na ka mbetur”.
Kadri Zeka, po ashtu shkruante në gazetën "LIRIA", sa fjalë e bukur që sa herë e thonim, buzët na mbetshin ngrirë.
Shkrimet e Kadriut lexoheshin ilegalisht kudo edhe ne Kosovë, pra marksist-leninistët e Kosovës, të asaj kohe e kishin të qartë se liria nuk vjen, por për këtë duhet dhënë edhe at sublimen, dhe kudo në ballina të gazetave të tyre ishte parulla "LUFTA E POPULLIT TONË ËSHTË E DREJTË DHE DO TË TRIUMFOJË".
Bardhosh Gërvalla ishte veprimtar, fliste anglishten, gjermanishten sllovenishten dhe ishte mjeshtër i artit dhe komunikimt me njerëz.
Gjithmonë duke punuar në sensibilizimin e çështjes shqiptare, gjente rrugë për t'i kaluar vështirësitë që hasnin shpesh.
Shpërndarja e revistave dhe organizimi i tubimeve i demonstratave ishte edhe një barrë e Bardhit. Pra gjithmonë me vete kishte parullat" "KOSOVA REPUBLIKË-JEMI PATRIOTË, S´JEMI SHOVINISTË - THIKA E DIPLOMACISË EVROPIANE COPËTON ATDHEUN TONË", etj.
Duke lexuar librin e shkrimtarit Faridin Tafallarit gjejmë edhe një shkrim tjetër shumë të rëndësishëm origjinal dhe të botuar për herë të parë. DITARIN E JUSUF GERVALLES... Kur lexuesi lexon këtë ditar sheh qartë dhe kupton se trimëria, ideali, shokët, lufta dhe rruga e lirisë janë të shenjta. Në këtë ditar, ju lexues të nderuar, DO TA KUPTONI SE SI Jusuf Gervalla e kaloi kufirin Slloveni-Austri në tunelin e errët rreth 8000 metra, dhe mund të ketë, të tillë të kishin dëgjuar më parë, pa LEXUAR KËTË LIBËR MUND EDHE TË MOS BESONIN.
Por këtu kishte edhe diçka të përbashkët, ky tunel me JUSUFIN, pra kishin të dy ditëlindjen me 1 tetor; DHE SE KY TUNEL IA ZGJATI JETËN EDHE PËR 25 muaj, deri në datën e kobshme të 17 janarit të vitit 1982, ku ranë TRE burra që historia dhe vepra e tyre do jetojë gjithmonë.

KAPITULLI I TRETË

Ky kapitull është një preokupim jo veç i autorit por edhe i gjithë opinionit shqiptar, sepse ka të bëj me enigmën e kësaj vrasje makabre, ku kërkojmë përgjigje, që nga Janari i vitit 1982!!!
Aparati shtetëror serb organizoi vrasjen e Vëllezërve Gervalla dhe të Kadri Zekës, dhe padyshim se në përgatitjen e atentatin mund të ishin edhe disa shqipfolës, të cilët nuk kanë tjetër emër veç se tradhtar.
Ç´do gjë ishte përgatitur natën e 17 janarit, kur edhe pas vrasjes së tyre dhe dërgimit në spital, edhe mjeku kujdestar ishte me emrin "VIDIQ". Këtë e vërejti i madhi Jusuf Gervalla ende pa dhënë shpirt, duke biseduar me SUZANËN - gruan e tij, edhe pse në gjendje shumë të rëndë, ai ju drejtua policisë dhe të pranishmëve me këto fjalë: "Mua, Jusuf Gërvallën, vëllain tim - Bardhoshin dhe shokun tonë - KADRI ZEKËN, na vrau UDB-ja jugosllave, vetëm pse donim KOSOVËN REPUBLIKË".
Duke lexuar librin hasi edhe në një arkiv të pasur të autorit Tafallari, i cili shpalosë në këtë kapitull.
Pra mund të shtoj se kurrë nuk duhet heshtur, por duhet t´i kushtohet rëndësi punës dhe veprës së Jusufit, Kadriut dhe Bardhit, duke shkruar në vazhdimësi për TRIMAT. Të tre ATA YJE janë një faqe e lavdishme e historisë së kombit shqiptar!
Gjithsesi nga fundi i viteve ‘70, sidomos me angazhimin e vëllezërve Jusuf e Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka në organizimin e mërgatës sonë në Perëndim, përpjekjet shqiptare për liri nisën t´i merrnin konturat e një lëvizje moderne të organizuar e të strukturuar.

Marrë në përgjithësi, libri i autorit Faridin Tafallari, e ka shtjelluar tematikën e këtij me një stil të hollë, duke gërshetuar jo vetëm emrat e lartpërmendur, por edhe tematikat e shumta, të cilat i japin librit shumë ngjyra, njëkohësisht edhe një përpjekje për të ofruar sa më shumë përmbajtje nga ajo që mund të emërohet si tërësi e jetës shoqërore shqiptare.
Do e përfundoj këtë vështrim rreth librit me një MENDIM TE ARTË NGA BARDHOSH GERVALLA "...Do të luftoj vetëm kundra armikut, kundra atij që po na i burgosë e po na i vret motrat e vëllezërit tanë, vetëm atë armik kam... se ditët e mira do të vijnë, se LIRIA do të agojë, dhe malli, që na djeg për atdheun e robëruar, do të shuhen....".
Ndoshta ZANAT e malit, si duket janë duke e ruajtur amanetin e JUSUF GERVALLËS, se "nëse vrasësi ynë është shqiptar emri i tij mos u zbuloftë kurrë".
Si përfundim, më lejoni të përshëndes dhe në emrin tim autorin e librit, veprimtarin Faridin Tafallarin dhe t'i uroj që t´u jap lexuesve libra të tjerë të këtij lloji. Ndërsa, ju të nderuar lexues nëse dëshironi të merrni lajmin e një dëshmie për enigmën e kësaj vrasje, dhe rolin, kontributin e angazhimeve të TRE YJEVE TE LIRISË - merreni dhe lexojeni, ju lutem me durim dhe kënaqësi librin "ME TRE YJET E PAVDEKËSISË NË ATO VITE TË STUHISHME..."
Një lexim të këndshëm të librit që promovojmë.
Ju faleminderit për vëmendjen!

KADRI GËRVALLA

PARADIGMA FORMË SISTEMORE (ARGUMENTIMI APO EDHE PËRGËNJESHTRIMI) NË TRAJTIME SHKENCORE

Shkruan: Prof. dr. Shefki Sejdiu

0. Enciklopedia është vepër që jep një pasqyrë sistematike dhe metodike e bazuar mbi parime të qëndrueshme të dijes njerëzore ku ekspozohen njohuritë dhe rezultatet shkencore në formë të sintetizuar e të përgjithësuar. Pra, enciklopedia është ndërmarrje serioze intelektuale që merr shumë kohë, që do shumë punë, dije dhe akribi shkencore.

E para enciklopedi është e redaktuar nga anglezi Chambers (e vitit 1729) që e motivoi Dideron t’i afrojë Volterin e Rusonë, Monteskiën e Turgonë, Helveciusin e Holbahun e edhe 150 dijetarë, filozofë e specialistë që gjatë 21 vjetëve (1751-1772) redaktoi veprën madhore Enciclopedie ou Dictionnaire raisoné des sciences, des arts et des métiers.

0.1. Sa është Enciklopedia maqedone vepër (e një pune dhe) e hartuar mbi bazë të kritereve që u cekën më sipër, duket nga reagimet e individëve dhe institucioneve të niveleve të ndryshme. Sidomos ka shkaktuar indinjatë dhe reagime sintagma, tepër intencionale, tendencioze e aspak reale e realiste zbritje nga malet, përmes së cilës Akademia maqedone përpiqet ta mohojë autoktoninë e (proto)shqiptarëve në ultësira dhe në lokalitete urbane të Maqedonisë. Pra, autoktonia e banorëve shqiptarë të kësaj hapësire përmes kësaj sintagme është vënë në sprovë, duke harruar se (jo)autoktonia e banorëve të hapësirave të ndryshme të mbarë globit tokësor (janë) është dukuri universale, probleme komplekse e edhe koncepte relative, ku nënkuptohet edhe kronologjia që përmban edhe konceptin rend në kohë dhe të tjerë faktorë e rrethana që janë në raporte kauzaliteti.

0.2. Siç shihet, problemi është kompleks, nga se, lëvizje - vendosje e zhvendosje natyrash të ndryshme e të shumta, ka pasur dhe ka në botë e edhe në gadishullin tonë. Shënime, ndonëse të pakta dhe jo aq të përcaktuara, hasen edhe në shkrimet e autorëve antikë dhe të periudhave të mëvonshme, por jo edhe të tilla sa të sillen konkluzione aq të thjeshtëzuara e të prera si të Enciklopedisë maqedone rreth autoktonisë apo joautoktonisë të akëcilit entitet etnikë në hapësirën e Maqedonisë së sotme të përbërë edhe nga një pjesë të Peonisë dhe Dardanisë iliro-arbërore.

Për ta hulumtuar një problem apo një dukuri të një natyre të shtrirë në hapësirë dhe në thellësinë e kohës, e me evidenca të shkruara modeste, është e nevojshme të vihet në veprim jo vetëm intuita dhe cytës të ndryshëm, por të shfrytëzohen edhe shenjat që hasen a të shfaqen si indicie forme materiale apo mendore e memorieje, e që, do të mund të përfshiheshin në arkikonceptin “shenja apo gjurmë jete(se) e mbijetese”. Për të arritur objektin që synohet të shqyrtohet, së pari duhet (para)supozuar, hetuar e vërejtur indiciet, e pastaj gjurmët, për t’u hetuar në sisteme kontekstesh valide shkencore, e, edhe të përzgjidhen format (metodologjike) të trajtimit.

Për çështjen konkrete, forma dominante, argumentimi e edhe përgënjeshtrimi do të jenë seritë paradigmatike. Këto seri paraqiten si vargje konceptesh, formash, fushash e disiplinash hulumtuese që konvergjojnë me probleme në funksion të shtimit të shkallës së probabilitetit, për njohjen dhe ndriçimin e të vërtetës shkencore, andaj edhe termin paradigmë (nga gr. paradigma që do të thotë, shembull; lat. exemplum) e kemi vënë në ballë të titullit të kësaj trajtese.

Termin paradigmë gjatë spekulimeve tona e kemi përdorur edhe në kuptim të modelit, të regjistrit, të vargut, të serisë, të lidhjes, të vijës, të aksit, të rendit a klasës, të aksit, të zonës me tipare të përbashkët e që funksionojnë në sistem si komplomentar e, here-herë, edhe si kundërvënës të një paradigme tjetër (në funksion) krahasimi, argumentimi e edhe përgënjeshtrimi.

Një paradigme mund t’i takojë edhe një seri dijesh a disiplinash që konvergjojnë dhe marrin pjesë në ndriçimin e ndonjë problemi kompleks si ky që e kemi në trajtim e ku, paradigmatikisht (pra në sistem), do të merrnin pjesë gjeografia e historia, arkeologjia, biologjia e antropologjia, etnologjia, etnopsikologjia e linguistika me disiplinat e saj, etj. Pra, edhe këtu paradigma del si një formë zinxhiri që bashkon elemente strukturore, nënsisteme e sisteme në kuadër të një makrosistemi më të gjerë njohës. Në këtë sens mund të gjejmë psh. në brigjet e fushat e Mar(a)gusit (Maravës) e të Bardariumit (Vardarit), në Naissus (Nish), në Scupi (Shkup) a në Astibos (Shtip) forma paradigmash arkeologjike (enë origjinash të ndryshme: lugë, pjata, vegësh, etj.), forma antropologjike (flokë, kafka, dhëmbë, duar, këmbë, shpatulla, etj.) që do të mund ta përcaktonin specien, racën, tipin e origjinës që tregojnë, nëse ato gjetje (gjurmë) janë autoktone mediterane, indoeuropiane (iliride, nordide) apo aziatide (hune, avare, etj.), që, me metodat e reja (si karboni 14, ADN, etj) do të mund të përcaktohej edhe mosha e tyre, e, të gjitha këto tek paradigmat gjuhësore, do të ndihmonin në përcaktimin e tipologjisë dhe të (jo)autoktonisë së gjurmëve.

1.Trajtesën do ta vazhdonim me një vështrim të sekuencës zbritje nga malet që në Enciklopedinë maqedone del edhe si një lloj teze e konkludimi implicit se elementi etnik shqiptar në hapësirat fushore dhe urbane të Maqedonisë së sotme nuk paska qenë, meqë paska zbritur nga malet! Kjo “zbritje…” ka qenë shtysë që çështjen e autoktonisë në këto hapësira ta trajtojmë më me vëmendje e seriozisht.

Andaj, mendojmë, kjo zbritje është vetëm njëri nga termat që do të mund të përfshihej në gjenerikun arkileksemë LËVIZJE nga e cila do të mund të ndërtohej një paradigmë edhe semantikisht e segmentueshme si në skemën (1):


L Ë V I Z J E

A                           B



                                  1. lëvizje               :                       1. ardhje

                                    2. tërheqje            :                       2. dyndje

                                    3. zbritje            :                       3. invadim

                                    4. tkurrje           :                       4. ngulitje

                                    5. (e)megrim(e)    :                       5. shtrirje

Kjo paradigmë prej dhjetë termash e konceptesh mund të sistemohet në dy bashkësi serike, në serinë A (1-5) dhe në serine B (1-5) që për çështjen ne shqyrtim do të korrespondonin me lëvizje të elementit autokton iliro-arbëroro-shqiptar (A) dhe atij slave (B) të ardhur në Gadishullin ilirik shumë shekuj më vonë; (A) korrespondon me konceptin restrikcion a tkurrje, kurse (B) me ekspansionin apo shtrirjen.

Lëvizjet, tërheqjet, ngritjet e zbritjet, shpërnguljet dhe (i)migrimet dihet se nuk janë gjithherë të vullnetshme por, megjithatë, ato ndodhin në çdo kohë, hapësirë e shoqëri, ndërsa ardhjet, dyndjet, depërtimet, invadimet, pushtimet e shtrirjet janë më të motivuara, të vullnetshme e të organizuara dhe bëhen në rrethana të caktuara, e, më shpesh me qëllime pushtimi e ekspansioni. Në anën tjetër, popullsia vendore detyrohet të vetëmbrohet dhe të gjejë forma mbijetese, duke bërë lëvizje, tërheqje në vende ku do të mbrohej e ruhej më lehtë qenia e saj njerëzore, gjenetike, gjuhësore, kulturore apo kombëtare. Por, me krijimin e kushteve më të favorshme (e edhe mbi bazë të instiktit dhe të nostalgjisë) një pjesë e asaj popullate mund të ketë bërë zbritje e rikthim(e) në trajtat e veta të mëhershme.

Ndjenja e vetëmbrojtjes së autoktonëve vërehet edhe në organizimin e jetës dhe jetesës: familjet shumanëtarëshe, vendbanimet rrëzë maleve dhe grykave, bri lumenjve dhe shtëpitë e “fortifikuara” e me lëndë ndëritmore prej guri siç janë kullat (karakteristike) shqiptare.

Pra, është fjala për një histori komplekse, sepse Gadishulli Ilirik (Poeninsula Ilyrica) shekuj me radhë ka qenë “provincë” e Perandorisë romake, greko-bizantine, sllave e turke, andaj redaktuesit e veprave, siç janë enciklopeditë, duhet vënë (prore) marrëdhënie me të vërtetën objektive, duke i marrë në konsiderim të gjitha rrethanat hapësinore e kohore, gjeo-klimatike, historiko-strategjike, socio-kulturore, administrative, gjuhësore madje edhe biogjenetike, sepse çdo lloj redaktimi lëndon dhe e margjinilizon të vërtetën.

Ky realitet, kjo e vërtetë, këto lëvizje e ardhje-shkuarje, këto kontakte të dëshirueshme (a të dëshiruara) apo të imponueshme (a të imponuara) kanë lënë gjurmë natyre interferenciale të ndryshme antropo dhe etnokulturore, etnopsikologjike, gjuhësore e civilizuese, që, tek (proto)shqiptarët vërehen të jenë shtresuar që nga kontaktet e para me paraindoeuropianët e hapësirave të Mesdheut juglindor, e pastaj, edhe nga kontaktet me helenë, romakë, keltë e gjermanikë, por ruhen gjurmë edhe nga kontaktet e periudhave të depërtimeve, invadimeve dhe pushtimeve barbare, sllave, turke, etj.

Të gjitha këto dëshmojnë prezencën katër – pesë – mijëvjeçare të (para - dhe) protoshqiptarëve në male dhe fusha, në katunde e fshatra, në polise e oppida, në qyteza e qytete sipas stadeve të zhvillimit të shoqërisë; edhe emrat shtëpi (<hospitium), kështjellë (<lat. castelum), qytet (<civitatem), janë gjurmë jete (edhe) urbane e iliro-arbërorëve.

Në ilirikun juglindor, në Peoninë dhe Dardaninë antike, pjesë të të cilave i takojnë Maqedonisë aktuale, (ende) hasen gjurmë prezence e jete të iliro-arbëroro-shqipëtarëve, edhe në Luginën Moravo-Vardare, në Luginat e Drinit (të Zi dhe të Bardhë) e edhe në Luginat e Ibrit dhe të Llapit, etj., që ruajnë gjurmë të çmueshme për çështje të autoktonisë, gjurmë këto edhe arkeologjike, edhe gjuhësore i gjejmë në fusha e male, në brigje e gryka e bri lumenjve dhe, madje, edhe në vetë emrat e tyre, mund të sillen edhe të tjera të dhëna edhe më të prekshme që do të vinin në sprovë përgënjeshtrimin sintagmën zbritje nga malet.

Por, duhet kuptuar se termi autoktoni është koncept relativ si edhe joautoktonia si koncept kundërvënës i saj e që edhe koncepti kronoligji gjithherë u gjendet pranë, andaj që të tria duhet vënë e studiuar në kontekste adekuate, si u tha, jo vetëm në kohë e hapësirë, por edhe në kontekste të tjera, aq më parë kur dihet se, si shumëkund edhe në Ilirik(um) e në drejtim të tij ka pasur lëvizje grupesh, fisesh e popujsh gjatë periudhave të ndryshme parahistorike e historike, ka pasur vajtje-ardhje, edhe ardhje-shkuarje, edhe inkursione dhe depërtime të hershme dhe të vonshme si ato të fiseve e popujve indoeuropianë dhe ato të pastajme, sidomos pas dobësimit të Perandorisë romake, kur filluan të depërtojnë popujt barbarë (hunë e avarë, sllavë e turq) andaj konceptet autoktoni, joautoktoni dhe kronologji nuk duhet marrë në mënyrë të thjeshtëzuar e të izoluar, por në sistem dhe qark raportesh kompleksesh kauzalisht të ndërthurura.

Pjesa tjetër e këtij vështrimi është konceptuar si kundërvënie ideve dhe mesazhit që kjo sekuencë zbritje nga malet sjell me vete. Këtyre ideve do t`u kundërvihemi me lendë argumentuese të vëna në sistem ku paradigma do të jetë formë dominante përgënjeshtrimi, sepse paradigma si strukturë me komplekse sistemore i eviton më mirë rastësitë e improvizimet dhe vë në sprovë inkompatibilen, vetëm kur argumentet inkuadrohen (dhe ballafaqohen) në paradigmë, e kjo konvergjueshëm e kompatibilisht funksionon në sistem, sprova arrin qëllimin e duhur (objektiv).

2.       Problemi i autoktonisë të popujve hulumtohet dhe sqarohet mire vetëm nëse shfrytëzohen mundësit që shfrytëzojnë disiplinat shkencore konvergjuese (me problemin) siç janë gjeografia fizike (e historike), historia e përgjithshme dhe societale (e popujve, e kulturave, e civilizimeve etj.), arkeologjia, antropologjia, etnologjia, atnopsikologjia, gjuhësia dhe të tjerat dije që e kundrojnë problemin nga aspekti inter disiplinar diakronik dhe sinkronik.

Ka mjaft shënime, shkrime e udhëpërshkrime që nga Homeri, Herodoti…, Plini deri te Prokopi i Cezaresë e historianë e udhëpërshkrues të Mesjetës dhe të Kohës së re, janë me vlerë edhe të dhënat që i ofron arkeologjia në dukje neutraledhe e papërcaktuar. Por, sipas mendjes tonë, antropologjia, sa i përket çështjes së autoktonisë apo joautoktonisë na duket më afër problemit, përqendrohet më tepër tek objekti (qenia) njeri, tek evoluimi dhe zhvillimi i këtij në kohë dhe hapësirë deri tek tipizimi i tij në nivele të ndryshme, (habitusi, ngjyra, etj).

Të dhënat që sjell antropologjia rreth tipologjisë të popujve të Gadishullit Ilirik na duken shumë valide për çështjen që po e shqyrtojmë, do ta përdorim, ndoshta, tepër shpesh, termin Gadishull ilirik (Paeninsula Illyrica), sepse ky term ka gjalluar deri në shekullin XIX, kur u zëvendësua me termin Gadishull ballkanik. Përcaktuesi Ilirik na duket më i markuar dhe më adekuat; edhe antropologjia somatike e ka krijuar mbi këtë bazë termin (tipi antropologjik) Ilirid apo dinarid, ky i fundit sipas malit Dinara të Dalmacisë ilire.

Rreth këtij tipi dhe tipave të tjerë antropologjikë kanë diskutuar antropologë të huaj dhe vendorë, të ballkanit dhe jashtë tij: E. Pittard, M. Boldrini, B. Bataglia, L. C. Gobineau, I. Seidetzky, J. Milaj, A. Dhima, P. Borch – Gimpera, Dr. V. L. Thalloczy, etj., dhe mbi bazë të hulumtimeve dhe rezultateve të tyre, J. Milaj sjell një tabelë matjesh somatike dhe kraniometrike shumë domethënëse për katër popuj dominant të Ballkanit: shqiptarë, grekë dhe sllavë (bullgarë e serbë):

Popujt

T I P E T

Brakicefalë

        BC

Mezocefalë

       MC

Delikocefalë

       DC

1.

Shqiptarët

79.5%

11.60%

8.90%

2.

Grekët

48.97%

17.24%

33.70%

3.

Sllavët

Bullgarët

24 %

22%

24%

Serbët

29.8%

30.70%

39.20%

Skema 2.

Siç shihet nga tabela, brakicefalia është shumë e lartë te shqiptarët, është e lartë te grekët, e ulët te bullgarët dhe është edhe një e ulët te serbët; këtu përqindjet te bullgarët janë nxjerrë mbi bazë të matjeve mbi 70 individë e jo mbi 100 individë si tek popujt tjerë (shqiptarët, grekët, serbët). Antropologu gjerman L. Sweidetzky mendon që, sidomos tek alpidet dhe dinaridet (keltët dhe ilirët) ka pasur një kalim nga delikocefalia në brakicefali.

Cefalometria diakronike mund të japë interpretime më kompetente përkitazi me procesin e dedolikocefalizmit të keltëve dhe ilirëve (tani shqiptarëve) si dhe për rrethanat gjeo-klimatike që e kanë favorizuar këtë proces, por edhe kohën dhe hapësirën kur dhe ku është zhvilluar ky proces dedolikocefalizimi. Nëse faktori klimë ka qenë shkak i brakicefalizmit, atëherë rezulton që keltët dhe ilirët indoeuropianë, pas lëvizjeve dhe vendosjes në hapësirat me temperaturë të moderuar dhe (më) të ngrohët siç është Mesdheu, janë transformuar tipologjikisht nga tipi nordid dolikocefalë në alpid e dinarid me predominance brakicefalike. Rreth periudhës (kohore) të vendosjes së këtyre popujve (keltëve dhe ilirëve) në hapësira të moderuara a të ngrohta, ndoshta mund të ndihmonte edhe Rregulla e Bergmanit (por edhe ajo e karbonit 14 si dhe ADN-ja). Sipas kësaj Rregulle të Bergmanit qenieve të gjalla (pra edhe njeriut) për të mbijetuar në vendet e ftohta (veriore e nordike) u nevojitet një masë (e madhe) trupore (koka, trupi).

Nga të gjitha këto që u thanë, mund të konkludohet se brakicefalia iliro-shqiptare indikon për largimin e hershëm të ilirëve nga hapësirat e ftohta dhe vendosjen (e hershme) të tyre në Gadishull përpara grekëve dhe sllavëve.

Duke u bazuar në paradigmën tipo-cefalike, cefalometrike dhe shkallët e përqindjeve mund të supozojmë se vendosja e këtyre popujve në Gadishull është bërë sipas këtij rendi kronologjik: (prot)shqiptarët, grekët, sllavo-bullgarët dhe serbët.

3.0. Që në titull të kësaj trajtese vërehet se qëllimi ynë ishte kundërvënia dhe përgënjeshtrimi i idesë, që, përmes sintagmës ZBRITJE NGA MALET, lansohet në Enciklopedinë maqedone rreth (jo-)autoktonisë së shqiptarëve në hapësirat fushore e urbane të Maqedonisë së sotme, andaj, ne përdorëm paradigmën si formë solide e efektive argumentimi, por edhe përgënjeshtrimi; edhe sintagma Zbritje…, edhe paradigma Naissus, Scupi, Astibos, ishin spiritus moven i kësaj kundërvënieje dhe qasjeje metodologjike.

Problemi i aurtoktonisë së popujve të Ilirikut dhe Mediteranit është kompleks, nga se në këto hapësira kanë jetuar popuj mediteranë pindoeuropinë, pastaj, depërtuan dhe u vendosën fise indoeuropiane, ndër të cilat u dalluan katër grupe të mëdha që dominuan dhe mbijetuan epokat: Iliro-arbërorët, greko-bizantinët, latino-romanët dhe sllavo-jugorët. Këto entitete etnogjenetike, etnokulturore e gjuhësore i shënjuam me emra sintagmatikë bikomponencialë nga se, ata, (popuj) evoluan, u zhvilluan dhe u individualizuan në sajë të disa tipareve dalluese, sidomos në gjuhë; këta popuj jetuan pranë njëri-tjetrit, e edhe me njëri-tjetrin, herë si pushtues, herë si të pushtuar apo edhe si bashkëjetues, duke dhënë e marrë nga njëri-tjetri elemente kulturore e gjuhësore.

3.0. 1. Derisa në pjesën e parë të kësaj trajtese koncepti Zbritje (nga malet) përmbante elemente semike substrukturore të arkisemantemës LËVIZJE që u zbërthye në seri e klasë kundërvënëse A/B (si tek skema 1.), në pjesën e dytë u sollën shembuj që ishin të natyrës antroposomatike, përkatësisht cefalike, ku edhe tipologjikisht, nga aspekti kroniometrik, shqiptarët, grekët, bullgarët e serbët tregojnë (sipas këtij rendi që u dha) dallime të ndjeshme (skema 2). Në pjesën e tretë të analizave tona do të ofrojmë shembuj kundërvënieje nga fushat e gjuhësisë, gjithnjë, duke u bazuar në evidencat onomastike që i kanë lënë historianët e gjeografët (hartografë), argeologët dhe antropologët si dhe gjuhëtarët onomastë të periudhave të ndryshme kohore.

Në këtë tërësi dijesh njohëse janë shumë të vlefshme, sidomos, evidencat e shkruara që i referohen hapësirës së Ilirikut dhe disa pjesëve të tij; janë me vlerë shënimet e tyre rreth popujve që banonin në Ilirik, shënimet rreth emrave të fiseve, të maleve, të liqeve e lumenjve, të vendbanimeve dhe madje, edhe të emrave të njerëzve, që gjuhësia me sukses i sistemon dhe i interpreton.

Kur vështrohet me kujdes gjeografia onomastike e Ilirikut, që nga alpet austriake deri te jugu grek, vërehen gjurmë onomastike që u kanë mbijetuar epokave e që dëshmojnë lëvizje, ngulitje, vendosje, interference, ndikime, presione, mbivënie e (pre)dominime të ndryshme (etno-gjenetike, kulturore, civilizimi e gjithsesi edhe gjuhësore). Në tërë hapësirën e Ilirikut mund të ndërtohen, mbi baza gjurmësh të tilla seri paradigmash, sidomos të atyre onomastike, por në këtë rast do të përqendrohemi vetëm në arealin e Ilirikut juglindor, përkatësisht në Peoni dhe Dardani e në pjesët limitrofe gjeografike e gjuhësore të tyre.

3.1. Duke hulumtuar gjurmë dhe argumente për prezencën iliro-arbërore në hapësirat e Ilirikut juglindor hasëm në vargun ojkonimik Naissus, Scupi, Astibus (Astibos) që e kishin vërejtur ballkanologët P. Skok, H. Barić dhe R. Katičić. Ky shembull u kishte shërbyer për t’i diskutuar disa probleme të gjuhësisë diakronike ballkanike. Këta gjuhëtarë trajtat autoktone apo të latinizuara apo të greqizuara, Naissus, Scupi, Astibus (Astibos) i shohin të evoluara në të sotmet Nish, Shkup, Shtip vetëm përmes ligjeve fonetike të shqipes. Këtë mendim të tyre e aprovon edhe njohësi më i madh i gjuhësisë diakronike shqipe Eqrem Çabej. Sigurisht, që arsyetimet e konkludimit të tyre, këta gjuhëtarë i kanë mbështetur tek veçantia e disa zhvillimeve në sistemet konsonantike të gjuhëve të Ballkanit, e sidomos të shqipes, duke pasur (vë)mendjen tek fërkimorët, e në veçanti tek fërkimorja alveolare /s/, por edhe tek evoluimi i saj në /sh/ tek Naissus, Scupi dhe Astibus… Sistemin e konsonanteve të shqipes në përgjithësi, sidomos të fërkimoreve, e ka trajtuar dhe shpjeguar (edhe diakronisht), mirë e qartë, gjuhëtari K. Topalli në Mionografinë Fonetika historike e gjuhës shqipe.

U pa nga shembulli i paradigmës Naissus, Scupi, Astibus se veçantia e fërkimoreve në trajtimin e çështjeve gjuhësore (në diakroni) ka rëndësi të dorës së parë, nga se ajo jo vetëm që shënonte (dhe shenjonte) një periudhë kohore dhe zhvillimore gjuhësore, një dukuri dhe një proces si ky i qiellzorizimit të fërkimores aleveolare /s/ në fërkimore alveolare qiellzore /sh/ që në iliro-arbërishte kishte vepruar gjatë tërë mileniumit të parë të erës sonë. Kjo dukuri qiellzorizimi kishte bërë që të dallohen sistemet fonologjike të fërkimoreve midis atij të shqipes në njërën anë dhe të latinishtes, greqishtes e prosllavishtes në anën tjetër, që nuk i kishte prekur dukuria e qiellzorizimit të fërkimores alveolare /s/.

Kjo veçanti e (proto)shqipes është bërë një saxum ponens mbi të cilin kemi ndërtuar një korpus topo-onomash dhe një skemë zonash dhe aksesh të shtrira në hapësirën e ilirikut dhe zonat limitrofe të veriut e të jugut të tij, zonat që kishin rënë nën trysninë sllave (në veri) apo që akoma kishin mbetur nën supremacinë gjuhësore e kulturore greke (në jug):

                      A.       1. Siscia                 Sisak

                       2. Patissus                Tissa

                                   :

            B.        3. Lissus                   Lesh              Lezh

                       4. (Rascia)                (Rash(k)a

                       5. Naissus                 Nish

                       :

                       6. Isamnus)              Ishëm

                       7. Scardus                Sharr

                       8. Scupi                Shkupi

                        :

                       9. Scampinus           Shkumbin

                      10. Episcopia             Peshkopi

                      11. Astibos                Shtip

                                    :

C.         12. Stobi                   Stobi

   13. Strymon              Struma

Ky korpus toponimesh është i renditur në paradigma zonash e aksesh që shtrihen përgjatë Ilirikut nga brigjet e lumenjve Savus (Sava) dhe Ister (Danub a Dunav) deri në jugun e Peonisë antike, nga brigjet e Adriatikut – në perëndim, deri në brigjet e lumenjve Mar(a)gus (Marava) dhe Bardarium (Vardar) a Axios – në lindje,

Korpusi përmban shembuj të sistemuar në tri zona dhe pesë tipa paradigmatike sipas disa tipareve (në nuansa) përcaktues:

1. Zona A, në veri, me shembuj (1-2), ku prototipi i fërkimores indoeuropiane /s/ kishte mbijetuar nën ndikimin e keltishtes dhe pastaj të sllavishtes;

2. Zona B apo qendrore (Ilyrii proprie dicti), me shembujt e serive paradigmatike a: 3-4-5, b: 6-7-8 dhe c: 9-10-11, ku shtrihen evidenca onomastike që në strukturën e tyre formale përbëjnë fërkimore alveolare /s/ por që, nën ndikimin e dukurisë së qiellzorizimit (palatalizimit) që ishte shfaqur (në rrethana që duhet hulumtuar) në iliro-arbërishte, kjo fërkimore alveolare e origjinës indoeuropiane, në këta shembuj autoktonë ose të huazuarë, është shndërruar në fërkimore alveolare qillzore /sh/;

3. Te zona C, në jug, me shembujt (12-13) ku, mbi bazë të prestigjit të greqishtes e pastaj edhe të sllavo-bullgarishtes, është ruajtur alveolarja /s/:                                                                         Skema 3

3. 2. Që nga Thalesi, konceptet tokë, ujë, ajër e zjarr konsiderohen substanca bazë për ekzistencën dhe zhvillimin e qenieve të gjalla. Edhe specia homo evoluoi dhe u zhvillua në to. Nëse u lind në tokë, njeriu jetoi me ujin, ajrin dhe me zjarrin, e, në tokën mëmë, ndërtoi vendbanime në male e gryka, në ultësira e fusha gjithherë pranë ujërave që, në tërësinë e Universit, ujërat janë kategori e markuar, nga se ata janë në tokë dhe në sipërfaqe të saj, rrjedhin në të dhe krijojnë rrjedha, subsisteme e sisteme ujore që njomin dhe mbajnë në jetë botën e gjallë. Vetëm në hapësirën e Ilirikut gjenden tri sisteme të mëdha rrjedhash që derdhen në tre pellgje detesh (Adriatik, Egje dhe Det të Zi apo Pontus); edhe në Ilirikun juglindor rrjedhat ujore derdhen në të njëjtat dete.

Ndoshta (edhe) për shkak të vlerave utilitare e të natyrës së markuar në raport me substancat tokë, ajër e zjarr, lumenjtë mund të kenë qenë ndër të parat objekte që njeriu i kishte emërtuar.

Emra ujërash, pellgjesh, rrjedhash, lumenjsh hasen në shkrimet e autorëve antike që nga Homeri e Herodoti deri tek Tit – Livi e Plini; sidomos kanë qenë evidencuar emrat e lumenjve të mëdhenj. Midis emrave të lumenjve të hapësirës së Ilirikut tek shumë autorë dalin hidronimet Dravus, Savus, Patissus, Danubius (Ister), Urpanus, Basanus, Drinus (Drilo), Mar(a)gus, Axius (Bardarius), Scampinus, etj. Siç shihet nga këto forma hidronimike, edhe në format aktuale të tyre Drava, Sava, Tisa, Dunav, Vrbas, Bosna, Drina e Drin, Morava, Vardar, Shkumbin, etj., ruhet tema e formave që u shënuan nga autorët anticë dhe, me të drejtë mendohet se hidronimet (sidomos emrat e lumenjve të mëdhenj) janë relikte onomastike që, më së miri i kanë mbijetuar epokat dhe janë treguar rezistente ndaj trysnive sistemore e kategoriale të gjuhëve të popujve të ardhur më vonë. Këtë mendim e arsyeton prezenca e gjuhëve paraindoevropiane tek emrat e lumenjëve Buenë, Ibër, Llap dhe Mar(a)gus, por edhe tek ato hidronime të origjinës ilire, si tek emrat e lumenjve Drava, Sava, Drina, Drin, Drilon, …, etj.

U përmend më sipër rezistenca e emrave të lumenjve të mëdhenj në plan sistemor dhe kategorial, andaj një paralele midis trajtave të hidronimeve të periudhës të parainvazioneve të popujve barbarë të Mesjetës së hershme dhe të trajtave të sotme të emrave të këtyre lumenjve, do të sillte dëshmi valide në favor të karakterit konservator në ruajtjen e disa elementeve të gjuhës burimore të këtyre hidronimeve.

Në studimet komparative në fushë të hidronimisë rendësi të veçantë ka kategoria e gjinisë, ku gjinia e gjenerikut (gn), ka rol determinues në konceptimin dhe përcaktimin e gjinisë (m.f.) të specifikut të hidronimit “individual”, emrit të lumit. Në latinishte gjeneriku (pak më i përcaktuar) për rrjedhat fluvius është i gjinisë mashkullore (M) po sikur i shqipes lumë (M), kurse në sllavishtet është reka i gjinisë femërore (F), prandaj edhe gjinia e hidronimeve (t`i quajmë emra individualë), që shenjojnë sidomos lumenj të mëdhenj, në latinishte e në shqipe (në shumicë) i takojnë kategorisë masculina që tek sllavishtet është e kundërta, i takojnë kategorisë feminina të emrave. Në këtë sens kemi ndërtuar katër skema ekuacionale:

a)                                 lat. : M: m = shq.: M:m

          lat.                                                                                       alb.

FLUVIUS (M) Drinus (m) =             LUMI (M) Drin (m)

          Bardarius (m)           =        Vardar (m)

          *Ibar (m)                   =       Ibër (m)

          *Lab (m)                  =       Llap (m)

Në këtë seri paradigmatike latinishtja me shqipen përkojnë në gjini si në nivel të gjenerikut ashtu edhe në atë të specifikut.

b)                                 lat.: M: m = sll.: F : m

lat                                                                                    sll..

FLAVIUS (M) Drinus (m)                   = REKA (F)     Drin (m)

                                Bordarius (m) =                                         Vardar (m)

                                *Ibar (m)         =                                         Ibar (m)                                                     *Lab (m)          =                                         Lab (m)

Në këtë seri paradigmatike kemi “mospërputhje” te sllavishtet në gjini midis gjenerikut dhe specifikut, ku gjeneriku reka është në gjininë femërore, por specifiku është i gjinisë mashkullore që ne e konsiderojmë gjurmë arbroro – shqiptare.

c) lat.: M: m = sll.: F : m

                          lat.                                            shq.

         FLUVIUS (M) Dravus (m)       = REKA (F)              Drava (f)

                                 Savus   (m)          =                     Sava (f)

                                 Drinus (m)           =                     Drina (f)

                                 Mar(a)gus (m)     =                      Morava (f)

Kjo seri është e ndërtuar konform rregullave sistemore të secilës gjuhë.

d) lat.: M : m =   shq.: M : f

                Lat.

FLAVIUS (M) Dravus (m)      =            LUMI (M) Dravë apo Drava (f)

                    Savus (m)        =           Savë apo Sava (f)

                    Drinus (m)        =           Drinë apo Drina (f)

                    Mar(a)gus (m) =            Moravë apo Morava (f)

Tek kjo seri latinishtja është conform sistemit të vet, por tek shqipja specifiku nuk e përcjell gjininë e gjenerikut; specifiku është nën ndikimin e sllavishteve.

Pas këtyre paraleleve paradigmatike, mund të konkludohet se latinishtja dhe shqipja në a), b), c) dhe d) përkojnë në gjini në rrafsh të gjenerikut, por në rrafsh të specifikut përkojnë vetëm tek a). Specifiku i shqipes, pra emri i lumit tek d) është i gjinisë femërore nën ndikimin e sllavishteve, por specifiku te b) i sllavishteve është i gjinisë mashkullore nën ndikimin e protoshqipes. Ky rast, pra gjinia mashkullore e specifikut të trajtave janë marrë nga shqipja, e hidronimeve Drin (m), Ibar (m), Lab (m) dhe Vardar (m) është gjurmë kategoriale iliro-arbërore, që dëshmon se iliro-arbërishtja në këto hapësira të Dardanisë antike ka qenë gjuhë parësore (primare), dominuese dhe me prestigj me të madh në raport me sllavishtet.

* * *

Antikiteti dhe Mesjeta e hershme dhe e vonë kanë lënë evidenca antroponinike që dëshmojnë presence të fuqishme etnike, kulturore e gjuhësore iliro-dardane dhe iliro-peone në Ilirikun juglindor. Shenimet për mbretërit iliro-dardanë e peonë tek autorët antikë dhe tek ata në kapërcyell të dy epokave (Antikitetit dhe Mesietes) janë të shumta, por këtu do të përmendja të dhënën rreth origjines etnike iliro-dardane të perandorëve Justin e Justinian që e sjell Prokopi i Cezaresë në veprat De aedificiis dhe Historia arcane.

Në fushë të antroponimisë iliro-dardane punë të madhe kanë bërë R.Katičić dhe Zef Mirdita por edhe disa medievistë si M.Tërrnava e J.Drançolli dhe osmanologu I. Rexha. Lëndë të vlefshme onomstike (ojkonimike e antroponimike) haset edhe në Krisobulat dhe Povelat e Deçanit e të Graçanices si dhe ne defterë të periudhës turke.

Në studimin monografik Onomastika mesjetare arbane në arealin e Dardanisë të I. Rexhësgjejmë forma të shumta ojkonimike dhe antroponimike të ndërtuara sidomos mbi bazat arban- dhe bard- të cilat hasen që nga veriu i Dardanisë (Nishi) deri në jug të Peonisë në rrethinat e Shtipit.

a)      Mbi bazën arban – janë ndërtuar emra lokalitetesh e fshatrash, si:

                      Arbanash, te Nishi

                      Arbanash, te Prokupla

                      Arbanash, te Kurshumlia

                      Arbanashik, te Vranja

                      Arbanashka, te kumanova

                      Arbanas, te Shkupi

                      Arbanasa, te Prilepi

                      Arbanasinofc, te Prilepi

                      Arbanas, te Kërçova

                      Arbanashki, te Kërçova

                      Arbanas, te Krusheva

                      Arbanas, te Manastiri

                      Arbanas, te Shtipi

                      Arbanashki, te Shtipi

Edhe në krisobula e defterë dendur ndeshim forma etnikesh si arbanas, arnaut, arnavud.

b) Edhe mbi bazën bard-, hasen emra lokalitetesh e fshatrash që shtrihen që nga aksi Rrozhajë – Tutin – Nish (në veri) deri në Dibër – Shkup – Shtip (në jug):

                      Bardon, te Rrozhaja

                      Barllovi, te Titini

                      Bardiç, te Nishi

                      Bardin, te Prokupla

                      Barllovo, te Kurshumlia

                      Barduz, në Llap

                      Bardovci, te Shkupi

                      Barduz, te Dibra

                      Bardovci, te Shtipi

Emri, antroponimi Bardo, në Krisobulen e Deçanit del më teper se njëzet (20) herë.

Rezyme

Në këtë studim vërehet se ka pasur shtysa dhe motiv(im)e për ta shtruar problemin e autoktonisë që del nga sintagma zbritje nga malet. Kjo sintagmë ka qenë spiritus movens për të reaguar kundër mesazhit që kjo bart. Kjo “zbritje” është kundruar nga aspekti semantik që në fillim të trajtesës.

Pasi që çështja e autoktonisë është problem kompleks, na është imponuar qasja interdisiplinare; andaj, në pjesën e dytë çështja është kundruar nga aspekti antropologjik e tipologjik. Siç shihet edhe te skema 2, këtu janë radhitur katër popuj dominantë të Ballkanit (shqiptarët, grekët, bullgarët e serbët), që tek dy të parët predominon brakicefalia, kurse tek të dytët dolikocefalia, elemente dalluese me rëndësi për hulumtimin e autoktonisë së ndonjë entiteti etnik në këto hapësira të Mediteranit.

Pjesët vijuese të këtij studimi i janë kushtuar konkordancave, por edhe dallimeve kundërvënëse në fushë të onomastikës me përqendrim të veçantë tek gjinia e gjenerikut të emrave të lumenjve, cilësi kjo dalluese e gjuhës shqipe edhe kundërvënëse në raport me gjuhët sllave.

Por vëmendje të veçantë u është kushtuar disa çështjeve të domenit të fonologjisë diakronike, përkatësisht evoluimit të kërkimores (frikativit) /s/ në /sh/ në protoshqipe.

Këto fërkimore u kanë shërbyer shumë gjuhëtarëve që nga Skoku, Bariqi e Çabeji t`i trajtojnë etimologjitë e disa toponimeve (ojkonime e oronime) si tek seria Naissus, Scupi, Astibos, Lychnidus, Scardus, të cilat në saje të ligjeve fonetike të shqipes kanë evoluar në të sotmet (forma) Nish, Shkup, Shtip, Ohër dhe Sharr.

Ky fenomen evolutiv ka bërë që protoshqipja të dallojë nga greqishtja, latinishtja dhe prasllavishtja dhe të ndihmojë në diskutimin rreth autoktonisë së elementit etnik shqiptar në këto hapësira dhe lokalitete urbane.

Kalimi i fërkimores alveolare /s/ në /sh/ u ka shërbyer shumë gjuhëtarëve të huaj e të vendit ta shikojnë në sistem zinxhirin ojkonomik Nish – Shkup – Shtip – Sharr, që rrjedhin nga trajtat Naissus – Scupi – Astibos – Scardus, ku fërkimorja alveolare /s/, sipas mendimit të Skokut, Bariqit e Çabejit ka evoluar në fërkimore alveolare qiellëzore /sh/ vetëm mbi bazë të ligjeve fonetike të shqipes.

Se ky arsyetim ka bazë solide shkencore po e përforcojmë me mendimin e njërit ndër linguistët më kompetentë të kësaj fushe linguistike, filologut klasik, indoeuropianistit dhe profesorit të universiteteve të Zagrebit dhe Vjenës Radosllav Katičić:

“On the other hand Niš from Nαϊδδόs, Štip freom Αδδτίβοs, Šar from Scardus, and Ohrid from Lychnidus presuppose the sound development characteristic for Albanian”.

Bibliografia e përzgjedhur

0.       Ceka, N. Ilirët, Tiranë, 2004

1.       Çabej, E. Hyrje në indoeuropianistikë, Tiranë, 2008

2.       Çabej, E. Kuntributi i shqipes në formimin e lidhjes gjuhësore ballkanike, Përparimi, nr. 3. Prishtinë, 1972

3.       Demiraj, Sh. Gjuhësi Ballkanike. Shkup, 1994

4.       Demiraj, Sh. Epiri, pellazgët dhe shqiptarët, Tiranë, 2008

5.       Hagège, C. La structure des langues. P. U. F. Que sais-je” Paris, 1999

6.       Hadžibegić et alt., Oblast Brankovića. Opširi katastarski popis iz 1455. I. Sarajevo, 1972

7.       Hamm, J. S\taroslavenska gramatika. Zagreb, 1958

8.       Ilirët dhe Iliria te autorët, I. Tiranë, 1965.

9.       Jireček, K. Romani u gradovima Dalmacije. Zbornik. I. Beograd, 1962

10.   Katičić, R. Ancient langages of the Balkans. Mouton, The Hague – Paris, 1976

11.   Luka, D. Studime gjuhësore V. Shkodër 1999

12.   Meje, A. Uvod u indoevropsko proučavanje indoevropskih jezika. Beograd, 1965

13.   Milaj, J. Raca shqiptare, Tiranë, 1944

14.   Milošević, M. Dečanska Krisovula. Glasnik srpskog učenog društva, II. Beograd, 1880

15.   Mirdita, Z. Antroponimia e Dardanisë në kohën romake, Prishtinë, 1981

16.   Patch, K. Ilirët, Tiranë, 2004

17.   Procopius Caesarensis, Historia arcana. Editi O Academiae Reipublicae Socialis Romaniae, 1972

18.   Pulaha, S. Defter i regjistrimit të Sanxhakut të Shkodrës të vitit 1485, Tiranë, 1975

19.   Raduman, Teorije organske i evolucije. Beograd, 1971

20.   Rexha, I. Onomastika mesjetare arbane në arealin e Dardanisë, Prishtinë, 2005

21.   Rostaing, Ch. Les noms des lieux. P. U. F. Que sais-je? Paris 1997

22.   Sejdiu, Sh. Sprova etimologjike. Prishtinë, 2002

23.   Simeon, R. Enciklopedijski rječnik lingvističkih izraza, Zagreb, 1969

24.   Skok, P. Etimologijski rječnik hrvatskog ili srpskoga jezika I., II. III. Zagreb, 1971, 1972, 1973

25.   Tërnava, M., Popullsia e Kosovës gjatë shekujve XIV – XVI, Prishtinë 1995,

26.   Thalloczy, V. L. Vëzhgime iliro-shqiptare. Shkodra 2004,

27.   Topalli, K., Fonetika historike e gjuhës shqipe. Dituria, Tiranë 2007.

(Teksti i plotë i një kumtese të lexuar në Tryezën shkencore Marrëdhëniet shqiptare-maqedone, konteksti i Enciklopedisë, më 07.06.2009, nga Institutit Alb-Shkenca, në Prishtinë).

RAMADAN PLLANA

FLAKADANËVE TË LIRISË!…

KUSH THA SE KANË VDEKUR TRIMAT - FLAKADANËT E LIRISË?!
A NUK I DËGJONI ZËRAT E TYRE QË THËRRASIN E KUMBOJNË?
- O BURRA T’ I SHPËTOJMË NGA GJËMA TOKAT E SHQIPËRISË!
NGA TIVARI NË PREVEZË PËR BASHKIM JETËSOR - JEHOJNË!…

SHTATËMBËDHJETË JANARI , ACAR E FLAKË, TETËDHJETË E DY!
KUR JUSUFI, KADRIU E BARDHOSHI HARTUAN BASHKIMIN KOMBËTAR!
HIENAT MIZORE-SHEKULLORE TË TËRBUARA – VERBUARA NË SY!
TINËZISHT E PABESISHT SHTIEN ME PLUMBA MBI KËTA PISHTARË…

DËSHMORËT NUK VDESIN - NGA VITI NËNTËQIND E DYMBËDHJETË
KUSHTRIMIN LËSHOJNË KURDOHERË QË KA RREZIK ATDHEU
FLAKADANË TË LIRISË NGA SKËNDERBEU E KËNDEJ - YJE PËRJETË!
ME FLAMURIN KUQEZI E ME GJOKSIN E MICIT - FORCËN E ANTEUT…

JUSUFI, KADRIU E BARDHOSHI – PRORE YJE TË SHQIPTARISË
U NGRITËN NË ALTARIN E LIRISË – LART E ME VETËMOHIM!
EMRAT E TYRE SHKËLQEJNË ME NGJYRË TË ARTË – KRENARISË
BASHKË ME DASMORËT E LIRISË QË RANË ME VETËVEPRIM…

- O, PRITE, PRITE AZEM GALICËN – EDHE VËLLEZËRIT TOPULLI
THËRRET KOMANDANT ADEM JASHARI - O HAMËZ, O VËLLA
ATDHEU NË RREZIK - TË NGRITET NË KËMBË GJITHË POPULLI
SE VETËM LUFTA E LARGON ARMIKUN BARBAR - KËTË SHKJA!…

ISMET JASHARI – KUMANOVA – NJË DJALË PETRIT E AZGAN
NË LOZANË NËN FLAMURIN E ARTË – UÇK - GARANCI PËR FITORE
- TË BLEJMË ARMË E MUNICION – O, JU SHOKËT E BACIT DAN!
SE UNË IKA NË DRENICËN HEROIKE KUNDËR HORDHIVE MIZORE…

FEHMIU E XHEVA PRAPË NA FTUAN PËR DASMËN E TRADITËS
LËSHUAN KUSHTRIMIN PËR TË KRYER AMANETIN E PAVARËSISË.
SE NË DRENICË I KISHTE UDHËZUAR FAZLIU - MËSUESI I DRITËS
TRASHËGIMINË E HASAN PRISHTINËS - RIBASHKIMIN E SHQIPËRISË…

SHIHENI VARGUN E VIGANËVE FLAKADANË E KRENARË!…
SHABANIN, METUSHIN, AHMETIN, ZIA… E TAHIR SHQIPËRIA
REXHEPIN, NUHIUN, AFRIMIN, FAHRIUN - …ME GJAK SHQIPTAR
SHIHENI SE SI NGRITËT, NDEROHET E KËNDOHET TRIMËRIA…

NGA FLAKA E JANARIT, NË MARS, PRILL, MAJ…NËNTOR E DHJETOR…
RANË E U NGRITËN – FLAMURTARË PËR TË MOS VDEKUR KURRË!
PËR TOKËN E NËNËS SHQIPËRI – DASMORË E DËSHMORË!
SE GJAKU I FLAKADANËVE NUK DURON KËMBËN E HUAJ…

KUSH THA SE KANË VDEKUR TRIMAT - FLAKADANËT E LIRISË,
A NUK I DËGJONI ZËRAT E TYRE QË THËRRASIN E KUMBOJNË?!
- O BURRA T’ I SHPËTOJMË NGA GJËMA TOKAT E SHQIPËRISË
NGA TIVARI NË PREVEZË PËR BASHKIM JETËSOR - JEHOJNË?!…

Zvicër, janar 2010

Hysni MILLOSHI: Lirika poetike
FJALËT E DLIRA

NËNË, MOJ, DO PRES GËRSHETIN

Kjo vjershë është kompozuar si këngë
dhe është kënduar në njërin nga festivalet
në Radio Televizion ngaArtistja e Popullit Vaçe Zela.
Është këngë e ndaluar nga regjimi për
shkaktë bindjeve të autorit.

Nënë, moj, do pres gërshetin
E do marr malit përpjetë
Shokë e shoqe po më presin
N´ato bjeshkë ku puthin retë.

Nënë, moj, lajmëro dasmorët,
Të më përcjellin pa duvak,
Se nuk jam nuse zakoni,
Po jam nuse malesh lart.

Nënë, moj, më puth në ballë,
Me fuqin´e kësaj toke,
Që kurrë plumbi mos më marrë,
Se nuk vritet puthja jote.

Nënë, moj, kërkoj lirinë
Ja e vdekur ja e gjallë.
Më beko për Shqipërinë,
Si bekon nëna një djalë.

Në m´u kalbtë rripi i pushkës,
Nënë, moj, në shi e n´erë.
Do të lidhë në ballë të luftës
Me gërshetin tim të prerë.

Në të marrtë malli për mua,
Dil dëgjo krisma nga mali.
Mbi lirinë asgjë nuk dua,
Se jam nuse partizani.

Mos pyet zogjtë nëpër pyje,
Ku kam qenë e ku s´ kam qenë.
Gjurmë më gjurmë do lë ca yje,
Të më gjesh kudo, moj nënë.

Nëpër ëndrra e shkujdesur
Mos trishto në s´kam fishekë.
Një nga një i mbledh në vezme,
Nënë, moj, në qiell rrufetë.

Dhe mos dil ti në kalldrëme
Shamizez´e sy vesuar.
Më beso, çdo zemër nëne,
Shpirtin tim e ka bekuar.

Në të thënçin u martova
Me dy plumba kraharorit,
Mos beso, si nuk besove
Në lagësirat e Demonit.

Po vure veshin menjëherë
Mbi këtë tokë që po na mban,
Hapin tim ke për ta ndjerë
Ja mbi Korab, ja mbi Ivan.

Beso, malet do ma tjerrin
Fustanin tim të nusërisë.
Nënë, moj, vëlla kam diellin,
Motër shpirtin e Lirisë.

Në m´u kalbtë rripi i pushkës,
Nënë, moj, në shi e n´erë.
Do të lidhë në ballë të luftës
Me gërshetin tim të prerë.

1972

NJË DJEP NË BARRIKAD

Kjo poezi u kompozua si këngë dhe,
e kënduar madhërisht nga Marina Grabovari,
fitoi çmimin e parë në një nga festivalet e këngës
në Radio –Televizion. Sot kjo është këngë e ndaluar,
ashtu si të gjitha këngët me tekstet e mia. –

Me flakë epopeja
Po shkruhej në Tiranë
Një botë tek agonte
Nga syri i pushkës pamë.

Një nuse n´ barrikada
Vendos një djep fëmie
Shamin´ hoq të na lidhte
Plagët – rrënjë lirie.

Dhe turravrap mes predhash
I biri e kërkonte,
Po nusja pozicionet
Me djepin tok ndërronte.

Në sulme të përgjakur,
Me zjarr kur digjej nata
Si monument po ngrihej
Ky djep në barrikada.

Nën palët e flamurit
Tiranës mbi bunkerë
Një nuse rend përpara
Me krahët hapur n´ erë.

Dhe nusja mbante djalin
Dhe foshnja ndiqte nënën
Që djali të mos vritej
Përpara vinim zemrën.

Ne ishim komunistë
Vëllezër të Qemalit
Partia na përkundi
Në djep të idealit.

Ne ishim komunistë
Shokë të Enverit
Partia na kaliti
Besnikë në rrugë të nderit.

Dhe nusja mbante djepin
Dhe foshnja ndiqte nënën,
Që djali të mos vritej
Përpara vinim zemrën.

Zgjodhi: Fadil Shyti
PS.
KËTO DY POEZI TË KËNDUARA EDHE NGA KËNGËTARET TONA
TË SHQUARA Vaçe Zela dhe Marina Grabovari - I BOTOVA
NË SHTYP NË VEÇANTI - E JO SIPAS RADHËS TË BOTUARA
NË LIBËR - PRA, PËR NDER TË FESTAVE TË NËNTORIT.

Zeqir GERVALLA: POEZI

PAK BIOGRAFI
…Im atë
U lind në perëndim të diellit
E unë - në mesnatë
E ti - me yllin e parë të mëngjesit…

E tërë dita e madhe
Është para teje, bir.

Gjyshi betohej në shpatë
Babai - në pushkë
Unë - në libër
E ti… ku ta di!

Toka biro,
gjakon njerëz të rinj.

----------------------------------------

PORTRETI I NJË MALSORI

Në shpinë - një barrë
Në kraharor - një varrë
Në sy - një lot
Në zemër - barot…

Këmbëzbathur ecën
Rrugës zikzake të malit:
“A t´ja zë pritën hasmit -
A t´i blej abetare djalit?“

----------------------------------------

FJALA E TIJ
Rexhep Elmazit

Do të vijë një kohë
Që do ta dënoj një kohë
Edhe për vdekjen time:

Do të vijë një kohë
Që do ta ndriçoj një kohë
Edhe me fjalën time:
Do të vijë një kohë
Që do ti lidhë të gjitha kohët
Edhe me lindjen time.

------------------------------------------

KOHA E LULEVE

Koha e luleve - zëri I zogjve
Ku po të dhemb, o Nënë!
Malli yt - deti i lotëve…
…Natë e errët pa yj e hënë!
…për diell yj e hënë
Vera do vijë
E fruta do piqen, o Nënë!

-----------------------------------------

NUK DI

S´di
Një natë ka kaluar
Apo një shekull vetmi
S´di
Zëri im apo zëri yt
Del nga kjo thellësi
S´di
Unë bie apo trungu im
Lulëzon përsëri!...
___________
26.11.2009

Hysni Milloshi: FJALËT E DLIRA

FREDERIK RRESHPJA

Dhe erdhën Krishtlindjet. Të krishterët

Shkuan në kishë veshur me Hënë.

Sonte është Nata e Ringjalljes

Jeruzalemi dikur paska thënë.

Po në kishë s´vajta kësaj nate

S´ma preu Marksi rrugën sigurisht.

Po ta shohësh çështjen hollë fare

Jezu Krishti ish pak “komunist”.

Po në ekran pakëz më ra rasti

Të shihja të krishterët me respekt.

Një qiri e ndizte Pont Pilati,

Një tjetër Juda deputet.

Mbylla shpejt ekranin edhe humba

Në vegime fort të ndershme, shokë

Miliarda her´ Krishtin kryqëzuan

Nëpër njëzet shekuj përmbi tokë.

Unë dikur njoha m´u në Shkodër

Një tjetër Krisht me emrin Frederik

Që menduar rrinte mbi një kodër

Veshur me vjeshtë si një lis epik.

Horizontin nderte si telaje

Që nga mëngjesi gjer në perëndim

Mbi të vizatonte vjersha malli,

Ajkuna qan Omerin papushim.

Dhe shihja në telajon qiellore

Si vizatohej shpirti i njeriut

Me penel të kaltër prej dëbore

Gdhendur nëpër bjeshkët e Veriut.

Frederiku – ky Olimp i ndezur

Në vetmi punonte pa u ndierë

Nata yjet si kuleç të pjekur

Për darkë ja çonte ndonjëherë.

Vetëm burokratët në kolltuqe

S´duan të dinë ç´është ky Frederik,

Që mbjellka horizontit lulkuqe

Dhe djersët fshinë në ballin Sokratik.

Po dhe kur kujtohen ndonjë ditë

Se rron e mediton si një Sokrat

E kryqëzojnë Krishtin Frederik

Se u ngjan tamam si një kulak.

Ngadal´ ecën ky njeri i mirë

Në vetmi me një luan për dore

Dhe ketrat i kullot në kaltërsirë

Me gjethe ajri e me lule molle.

Të ngjan se po vjen nga lashtësitë

Pa bujë e zhurmë e sensacion

Me një fener të vogël të florinjtë

Me një shark si mjegulla mbi hon.

S´pati e s´do të ketë bodigardë

Këtë Krisht modern ta shoqërojnë

Pas i shkon veç një lavdi e largët,

Një lavdi që qorrat s´e shikojnë.

Frederiku ecën nëpër shtigje

Si personazh tragjik e njerëzor

Me pasurin´e muzës poetike

Sfidon frone, mite, perandorë.

Dhe erdhën Krishtlindjet. Po në kishë

Unë s´vajta sonte si të tjerët

Po në dhomë ndeza veç një pishë

Se u fikën dritat e ish errët.

Frederik Reshpën në mendje solla

Me respekt e me nderim të plotë

Krishtin e mistershëm që ka Shkodra

S´besoj ka dhe Jerusalem në Botë.

Vetë Jezu Krishti n´i lexoftë

Këto fjalë shkruar përmbi letër

Do më çojë një urim të ngrohtë

Me respekt si “komunist” i vjetër.

BILETA E QYTETIT TË LARGËT

Ylli i Mëngjesit është i ndritur,

Më i ndritur ndizet shpirti im.

Nesër shumë herët do jem ngritur,

Do të nisem larg në udhëtim.

Herët në stacion do të vrapoj

Me gëzimet e florinjta të rinisë

E me tren ekspres do të udhëtoj

Tejpërtej në fushat e Shqipërisë.

Do kapërcejë në kodrat e në male,

Luginave të kaltra me lumenj,

Mbështetur ballin mbi një xham në paqe

Horizontet tutje do vërej.

Si ngaherë n´udhë do plasë kënga

Si një shegë e madhe krejt e kuqe,

Për ca lebër me hapa të rënda,

Që ecnin varg me malet mbi supe.

E në atë kor të madh me flatra

Do këndoj dhe unë, bir i malësisë,

Për një vajzë flokëverdhë e sykaltër,

Bijën më të mirë të Labërisë.

Dhe do të jem udhëtari më i qeshur

Gjithë njerëzit do t´i përshëndes

Era do m´i puthë flokët e dredhur

Në dritare nesër në mëngjes.

Era shumë aroma do më falë

Nga lulet e maleve të mia

T´ja çoj vajzës si kujtim të rrallë,

T´ja çoj vajzës tej nga Labëria.

Unë jam bir i viseve veriore,

Ku si rreth unaze pikon Hëna,

Ku shpirti zbardh me pamje prej dëbore,

Ku çdo ujëvarë të përshëndetë si nëna.

Unë jam bir i viseve veriore,

Çoj drejt Jugut pamjet e kristalta

Dhe tingujt e daulles diellore

Që buçasin vjeshtave në dasma.

Eh, moj natë pse je kaq e gjatë,

Nuk më flihet, zemra veç troket

Eh, biletë e qytetit të largët,

Eh, biletë , e dashura biletë!

Rri e pres yjet të rrallojnë,

Ora e qiellit sonte rend ngadalë.

Shpejto ditën ti, Arushë e Madhe,

Shpejto ditën , ti, mor, Yll Polar!

Ylli i Mëngjesit është i ndritur,

Më i ndritur ndizet shpirti im.

Nesër shumë herët do të jem ngritur,

Do nisem larg në udhëtim.

Tiranë, 1969

Zgjodhi: Fadil Shyti

SHQIPJA SOT PËR TY KËNDON
Nga folklori popullor;
kështu populli i këndonte Enver Shqiptarit!
I botojmë me rastin e 101 vjetorit
të Ditëlindjes së këtij burri të madh të kombit.

Dhe njëmijë’ o Enver djali!

Gjirokastër ballë argjend,

ç’është’ ky nur që të ka rënë?

Më qesh buza, më feks balli,

ditëlindjen më ka djali.

Nëpër dallgë historie,

o Enver, se ç’të kanë’ hije

thinjat me lule rinie!

Shqipërinë’ na rinove,

në ballë’ të Partisë nënë,

gjithë’ gëzimet që na solle,

mblidhen vetë e bëhen këngë.

Sot, në ditëlindjen e madhe,

kalldrëmet janë’ zënë’ në valle;

mbi gur’ ndizen lule mali.

Dhe njëmijë’, o Enver djali!

Gjirokastër, 1983

Nën komandën e Enverit

Ditën e tetë nëntorit,

Lindi shpresa e lirisë,

Dolli manifesti i parë,

I bën thirrje vegjëlisë:

Të ngrihemi gra e burra,

Luftë kundër skllavërisë,

Të çlirojmë mëmëdheun

Nga prangat e robërisë,

Nga bejlerë e agallarë,

Nga klikat e borgjezisë,

Nga ata që shiten atdheun

Tek fashizmi i Italisë.

Të lidhemi besa-besë

Si në kohën e Skënderit,

Nën udhëheqjen e Partisë,

Nën komandën e Enverit!

Dukat-Vlorë, 1968

Fat i madh i Shqipërisë

Një djalë nga vendi ynë

S’e duroi robërinë,

Tiran’ formoi Partinë.

Mu nga zemra e punëtorisë

Dolli ajka e Partisë,

Fat i madh i Shqipërisë.

Dridhu breshkaxhi katili,

Dridhu, tradhtar rezili,

Shqipërisë i lindi ylli!

Korçë, 1982

Këndon për ty Valbona motër

Shumë urime për këtë’ dasmë

Sjell Tropoja n’Gjirokastër.

Që i këndon n’tela t’çiftelisë,

t’fala Alpet Lunxhërisë.

Mic Sokoli banë me dorë,

t’fala Rrapit n’Mashkullorë.

Shot Galica në djep të trollit,

t’fala Bules, Persefonit.

Bacë Bajrami shkrepi alltinë,

ma takoni vëlla Avninë,

je i gjallë në bjeshkët tona,

deputet t’ka zgjedh’ Kosova.

Fal me shëndet Malësia e Gjakovës,

i banë vendlindjes s’ Enver Hoxhës.

Këndon për ty Valbona motër,

iso mban Drinoja n’ Dropull.

Pac-Tropojë 1988

Shkrepi rrezja mbi Shkëlzen

Shkrepi rrezja mbi Shkëlzen

T’lumët na kush po na vjen!

Lumja ti, mori Malësi,

kush po vjen, o sot tek ti,

themeluesi i nënës Parti!

Janë’ gëzue zemrat, asht gëzue toka,

midis nesh erdh Enver Hoxha,

me na pa, me na takue,

gju me gju me bisedue.

Po ndërtojnë’ njerëzit e thjeshtë

Socializmin në këto bjeshkë.

Iu ka dhanë besa Malësisë

Enver Hoxhës, burrit t’Shqipnisë.

Për ketë’ besë të gjithë’ na vdesim,

nuk e falim, nuk e shesim.

Bajram Curri- 1985

Enveri ç´u ngre në këmbë

Enveri ç’u ngre në këmbë

Shokë, do t’u them një këngë,

Si ka qenë historia;

Si ka qenë dhe si është sot.

Pesë shekuj Turqia.

Zogu kur sundoi vëndë,

Bëri shumë të këqija,

Na shiti me gjithë rrënjë,

Na shiti tek Italia.

Enveri ç’u ngre në këmbë,

Foli: Nga vate rinia?

Merrini armët në dorë,

Të çlirohet Shqipëria!

Rexhin-Tepelenë, 1981

Shqipja sot për ty këndon

Shqipja sot për ty këndon

Shatdhet’ vjet para kësaj dite,

në shtëpinë’ gjirokastrite,

në mes trimash, një trimneshë,

heroinë e luaneshë,

lindi djalin, bash shqiponjën,

trim mbi trimat Enver Hoxhën.

Ty moj nan’, të qofshim falë,

që na e fale ne këtë djalë,

këtë’ sokol, këtë’ trim me fletë,

që na nxori n’drit’ përjetë!

O Enveri i shqiptarëve,

o flamur i proletarëve,

edhe foshnja kur belbëzon,

emrin tand ma par’ mëson.

Shqipja sot për ty këndon,

Jetë’ në shekuj të uron!

Shalë-Shkodër, 1978

Bir i shtrenjtë i vegjëlisë

Do ta hedh vallen të plotë.

Të këndoj zemra ma thotë,

gjashtëmbëdhjetë tetor si sot

lindi një diell në botë,

diell me rreze të fortë:

Enveri, kok’ e Partisë,

bir i shtrenjtë i vegjëlisë.

O shok’, në valle të madhe

Do thërras dhe këta male

Të larta e shumë’ krenare,

që janë’ dëshmitar’ në halle;

iso të mbaj’ Shqipëria,

në përvjetorin e tia.

Vajzë-Vlorë, 1978

Jemi gati kurdoherë

O Enver, yll i karvanit,

shpëtimtari i vatanit;

o Enver, yll i pashuar

në gjithë’ botën i dëgjuar!

Lumturi neve na solle,

ka armiqtë na shpëtove,

planet ua shkatërrove,

nëpër plehra i hodhe.

Rrofsh, Enver, me gjithë’ Partinë,

Lumturi për Shqipërinë!

Me Partinë dhe Enver

jemi gati kurdoherë

Shqipërinë’ ta zbukurojmë,

socializmin të ndërtojmë.

O Enver, yll i vërtetë,

të na rrosh njëmijë vjet!

Vlorë, 1982 Grup çam

Karafila nga Kosova

Si nji fllad i freskët vere,

si nji gurrë’ që s’di të shterrë,

uragan timpani i lodrës,

çudit skenat e Evropës.

Janë kangt e vallet tona,

t’reja e t’lashta sa vet’ bota.

Lule njom’ me pika vese,

dhurojnë’ miqtë’ me buzëqeshje;

përshëndesin me fjalët tona:

«Tungjatjeta, Enver Hoxha!»

Në mes miqve nji vëlla,

mbushun sytë’ me lot gëzimi,

n’gjuh’ të nënës ai tha

do fjalë’ t’thjeshta, fjalë urimi:

“Qysh nga malet, pyjet tona,

ku këndojnë mijëra bylbyla,

ju kam sjell’ sot nga Kosova,

këtë tufë’ me karafila.

Të m’ia çoni këto lule

Bacë Enverit në Shqipni;

për ditëlindjen ta uroni,

iu baftë dita njëmijë!”

Fushë-Arrëz-Pukë, 1983

Ty parti ta lumsha synin

Moj parti, ta lumsha synin,

s’duron kend me t’prek’ kufinin!

Kush mendon me t‘prek’ ndër tela,

prek shqiponjën me dy krena.

Forca jote asht unitet,

Parti popull e pushtet;

Kush kujton se na kap zapin,

pa hanxhinë e ban hesapin.

Kufit’ tan’ jan’ gur mermerit,

Piramidë e roje nderit,

i ruen forca e Enverit;

i ruen puna vetmohuese,

që asht vesh’ Shqipnia nuse.

Moj Parti, moj rreze dielli,

je si lule drandafilli,

të gith’ bota kërkojnë erë;

lum Shqipnia që t’leu n’derë!

Rrajt’ e tua e kan’ marr’ tokën,

kan’ qit’ lule në tan’ botën.

Dhe kto lule plot aromë

do të bashkohen, sa do vonë.

Anemban’ na vjen jehona,

rrofsh, Parti, sa malet tona!

Lezhë, 1968

Enver Hoxha t’kndojm’ Lavdi

Enver Hoxha, t’kndojm’ lavdi,

Që nga Jugu në Veri;

për ty kndon fushë e malsi,

burrë e grue, plak e i ri.

Tan’ Shqipnia zien prej gzimi,

festojm’ ditën e nji trimi;

trim marksist, si e njeh gjith’ bota,

msuesi ynë, Enver Hoxha.

E fuqishme asht Shqipnia,

n’krye të saj qëndron Partia.

Enver Hoxha në Tiranë,

n’Kongres t’Frontit, ai ka thanë:

Shqiptart han’ barut me dhamë!

Tan’ kem’ dal’ prej çarkut t’pushkës

e kurkuj nuk ia dim’ tutën.

Dy milion jem’ si e ham’ bukën,

për dyqind e kapim pushkën.

Tropojë, 1968

Zemrat tona na i çon peshë

Madhështor qëndron Shkëlzeni,

mbush’ Valbona krenari,

gzim ma t’madh s’kan’ pas’ kto male,

Enver Hoxha n’Dragobi.

Gzimet tona nuk përshkruhen,

n’zemër ruejm’ nji t’madh kujtim,

tek na erdhi ma i shtrenjti,

Enver Hoxha trim mbi trim.

Enver Hoxha zgjat shikimin,

thue se n’shpell’ po flet me trimin;

thue me bacën ndrrojn’ kutitë,

nji rig’ lot ia njomi sytë.

Me kto tela t’çiftelisë

Do t’i kndojm’ përjet’ Partisë.

Kur Partia grushtin shtërngon,

shkambi i bjeshkës zjarr lëshon;

Enver Hoxha kur buzqesh,

zemrat tona na i çon peshë.

Tropojë, 1973

Jetën lidhe me vatanin

Gjirokastër heroinë,

lum për djalin që ti rrite!

Ke rrit’ trim, ke rrit’ dai,

për kët trull, për kët Shqipni;

Zemrat tona gzojn’ njiherit,

në ditlindjen e Enverit,

urojn’ t’bardhat nanat tona:

T’njefshim t’mirën, o Enver Hoxha!

Si ortek që zbret prej malit,

derdhëm n’sofër t’festivalit

fjal’ prej zemre, bardh’ si bora:

Bir i popullit të lumt’ dora!

N’lule t’ballit gjujm’ tradhtinë,

qelibar e rujm Partinë.

Gjumi kurrë nuk të zuni,

vepra jote armiqt’ tundi;

çove lart grushtin e zanin,

jetën lidhe me vatanin.

T’lindi kombi burr’ të rrallë,

lum Partia që t’ka n’ballë!

Pukë,1983

Vijon
Shqipëri Etnike

BALLËLART E MAL MË KËMBË
Këngë të festivalit folklorik kombëtar
BACË ENVER T’PAÇIM PËR JETË
Gjinokastër majë shkrepit,
sokol djalë rrite prej djepit
e ia fale gjithë Shqipërisë,
yll të kuq në ballë t’Partisë.
E ka fjalën, fjalë të drejtë,
e ka pushkën, pushkë të rreptë,
besën shkamb e sytë shkëndi,
Enver Hoxha emri i tij!
Kur marksizmin po e përçanin,
midis Moskës e çoi zanin
e në emën të Partisë
prap’ në ball ia ngjesh tradhtisë.
fort anmiku ndihet ngusht’
dora e tij kur mblidhet grusht.
Brof në kamb’ e tanë Shqipnia,
kur flet Ai, na flet Partia.
Mal e kemi unitetin,
frikë s’e kemi as tërmetin, -
me Partinë, shqipe me fletë,
Bacë Enver, t’paçim për jetë!
Rrashbull e Jubë-Durrës

SOT ME GËZIM KËNDON MALËSIA
Sot me gëzim këndon Malsia,
ushton lodra, çiftelia,
nga Tërbuni, nga Munella
bjeshkve t’nalta, pyjeve t’thella.
Gjinokastër, lumja ti,
qi ke rrit’ nji trim dai,
Shqipe bjeshke për Shqiperinë,
Ai për jet’ na dha Partinë!
Dikur diell nuk pat për ne,
se perndue kish pa le.
Legjendë misri në Malsi,
nji pllamb’ tok’ ma e mira shpi!

Diell për ne tash Partia,
drit’ e bardh’ rrëzon Shqipnia,
Ne Partia jet’ na fali,
dit’ e gzim sot çdo shqiptari.
Ty, Parti, të kjofshim falë,
si ke thanë, ashtu ka dalë,
dhe kurdo pse fryn stuhia,
shpin’ as krye nuk ul Shqipnia!
S’preket kurr’ toka arbnore,
i madh e i vogël jem’ n’llogore,
n’ball’ me ju mposhtim tërmetin,
t’thot’ Partia, shterim detin!’’
Pukë

SOT KA ARDHUR KOMISARI

Argjiro, vetulla shkruar,

hapi krahët e dil nga shkëmbi

kala e vjetër në jugë,

se ç’ka që lëviz nga vendi.

Çeçua me nagant në dorë

po qëllon si do zakoni,

si perri nga deg’ e rrapit

zbresin Bule, Persefoni.

Gëzon guri, qesh sokaku,

derdhen malet vetëtimë,

del fëmija, vrapon plaku,

që të puthë në sy Partinë.

Dridhe vallen, Gjirokastër,

merrja ti, o Mal i gjerë,

ktheja, o Çajup i lashtë,

iso mban Shqipëri e tërë.

Mashkullorë, çikë stralli,

ku këndoi mauzeri,

te rrapi i bilbileve

këmbëkryq ç’u ul Enveri.

Flet për punën e martirëve,

që me gjak për liri shkroi,

për shqipen vraponi, burra,

me pushkë e këngë në gojë.

Të pashuar kudo ndrijnë

këta yje që mban toka,

në baltën gjak që flakërin,

aty do mbështetur koka.

Bij, që prehi në lëndina,

sot ka ardhur Komisari,

grushtin lart, kushtrim betejash, -

është flamur çdo pllakë varri.

Tragjas – Vlorë

LUM NANLOKJA QË TË PËRKUNDI

Palorto, o djep prej guri,

O kala, o djep flamuri;

Të bukurat ngjyra t’hedh ylberi –

Sot ditlindjen ka Enveri!

Gurët e kështjellës kur kan’ ndie

Zanin e ambël të një fëmie:

- U rritë me hajr! – gjithkush ia bani, -

- Për Shqipninë, me zemër luani!

O, lum nanlokja që t’përkundi

Tuk, tuk e truk në djep prej druni!

O, lum gjithë nanat e Shqipnisë

Për kët’ bir që i prin Partisë!

O, lum e lum Partia e Punës

Enver Hoxha në ballë t’tribunës!

O, urojnë malet e Atdheut:

- T’u rritë jeta, o burrë i dheut!

Fjala jote ndez zemrat shqiptare

Nër beteja i ban fitimtare;

Synin mbi pushkë, dorën te prodhimi –

Tungjatjeta, o Enver trimi!

Në gojë të ujqve hedhim valle

Dorë për dore në besën e madhe;

Në çdo dallgë si sot e mot,

Me ty në ballë – topi s’na lot!

Mirditë

XHAMADANI I TRIMERISË

Kërcet topi e gjëmon trolli,

xhamadanë hap Mic Sokoli

përmes fushës kalldram me gzhoja,

bash si fletët kur hap shqiponja.

Hej! Ngriti krahët e i tha vatanit:

- S´na shpon, jo top i sulltanit!

Zemra jonë ka gjak sa gurra

me pushtuesit, bini burra!

... Kaluen ditë, kaloi një shkull -

koha gërrye ka gurë e hekur!...

Erdh ndër kohna e iu vesh trollit

xhamadani i Mic Sokolit!

Hej! E pat vesh dhe Selam Labi,

kur për gryke topin e kapi,

përmbi tank kur rrugët skuqi,

e pat vesh dhe Vojo Kushi!

Prap´në botë sot ka sulltana

që na mbajnë me ndër nishana

porse gjumë, jo s´ka kurrë Shqipnia,

sytë me dritë na i mbush Partia.

Hej! Shkëlqen djersa e s´njifet loti

në kët´truell me palcë baroti,

shkrin çeliku e lulëzon molla

të gjithë shqiptarët janë Mic Sokola, o hej!

Mirditë

Ç´JANE KETA GURË TE BARDHE E T´ZI

Ç´janë k´ta gurë të bardhë e t´zi

Dikush krujshqit naj ka grii

Naj ka gri e i ka ba gurë

O krushqit me Flamur ee.

N´Dardani bjen nji tupan

Krujshqit vijnë me plisa t´bardhë

Cili asht krushku i parë që prin

Oo është Flamuri kuq e zi-eee

Krushku i dytë që vjen me radhë

Skënderbeu me shpatën n´zjarrë

Krushku i tretë o asht´ Naimi

Mic sokoli thrret kush´trimin

Një mijë vjetë luftun k´ta krushqeee

Si e ka emnin kjo nuse

Liri emnin asaj ja thonë

Lind e u rrit në gjakun tonë ee

Nusja jonë o kurr nuk vritet

Çdo pikë gjaku ajo rritet

Ku e derdh shqipëtari gjakun

O lanë Liria dhe bajrakun.

SHQIPËRI BALLËSERMAJA

Shqipëri ballësermaja,

Brezçelikta, supkalaja,

Që ngjit majat e mëdhaja

Rritur me magjet e saja.

Shqipëri, madem i rrallë,

Sa armiq të erdhë vërdallë,

Të sulmojnë, ti u bën ballë,

Siç ke bëre përherë me pallë.

Shqipëri, moj fjalartë,

Bashkuar rreth Partisë sate

Hedh përballë çdo bllokade

Valle pune, valle shpate.

Shqipëri, shqiponjë në shqotë

Që këndon me zë të plotë,

Nga çdo ndeshje del m’ë fortë,

Shokë e miq ke plot në botë…

Librazhd

KALANË E KUQE S’E TUND STUHIA

Shkamb i pathyeshëm

qëndron Shqiperia,

kalan’ e kuqe

s’e tund stuhia.

Ne kemi bukën,

kemi çelikun,

ne kemi barutin

e plumb për armikun.

Vepra ma e mira

sot në Shqipni,

madhështor asht ngritur

njeriu i ri.

Stuhitë s’e tundin

prej istikamit,

shkëlqen përparimi

n’zemër t’këtij shkëmbi.

Ne kemi zemrat

topa e raketa,

Shqipnia mbështete

n’forca të veta.

Lezhë

KA NJË HABI NË BOTË

Një habi në botë,

një habi e madhe –

ku i kanë themelet

trojet shqiptare?

Popull kaq i vogël,

vall, ku e ka forcën,

krenarin’ rrallë

që po çudit botën?

A mos vallë thesaret

në gjirin e tokës

jan’ themel lirie,

jan’ burim i forcës?

Kureshtar të botës

shuani habinë –

thesar uniteti

i popullit me Partinë.

Krujë

SHQIPËRI, YLLIN NË BALLË

Shqipëri, kala mbi male,

Ngrite një Parti vigane,

Shqipëri, shqipe me pallë,

Fjala jote peshon mal.

Shqipëri, lule krenare,

Ballëndritur plot thesare,

Shqipëria një pëllëmbë

Tradhtinë e shkel me këmbë.

Fjala jote e vërtetë

Kështu do shkëlqejë përjetë,

Shqipëri, o vend i rrallë

Çdo rreziku i bën ballë.

Shqipëria shkëmb e brinjë,

Kujt t’ia mbajë le të vijë,

Shqipëri, yllin në ballë

Çdo armik te ti gjen varrë!

Përmet
__________
Daktilografoi B. Elshani

Hysni Milloshi: POEZI

Marrë nga libri "FJALËT E DLIRA"

SHI NË SHKODËR

Nata çmendur përmbi Shkodër

Më godet me shpata shiu,

S´ka hoteli streh´për mua,

Ku të vete unë i ziu!

Ku të vete, ku të mbytem,

S´njoh askënd te ky qytet,

Që nga halli zbret ujëvarë,

Rrjedh rrëkeja nën xhaketë.

Ah, më vjen në mend një emër,

Njohur në gazetën Drita,

Ky artisti ndoshta mua

Më shpëton nga natë shtriga.

Shpresa ime sakaq shuhet,

S´jam i shpejtë në trokitje,

Minareja e xhamisë,

Më vështron me pikëpyetje.

Shkrep rrufeja, ndrijnë valët

Që vështrojnë përmbi asfalt,

Nga stuhia që veç ngjallet

Ngjaj si t´ isha diversant.

Më zu nata, më zu halli,

Marr vendimin luftarak:

Do të endem nëpër Shkodër,

Nga sokaku në sokak.

Pa pushim këtij qyteti

Do vras gjumin e hutimit,

Jo me gryk´ të pistoletit,

Po me armën e vrapimit.

Shpresëhumbur tek po ecja,

Mbytur shirash të Janarit,

Më ndalon një çift gazmor

Me humorin e shkodranit.

Ça zotin paske mor lum miku,

Që pa çadër bredh në shi,

Mos ke ardhur nga Vietnami,

Rob të kapësh dy janki?

Hallin tim u kam treguar

Bulevardit me dy fjalë:

Krejt hotelet ku kam shkuar,

Vende s´kanë o miq bujarë.

Ça po thua! Ça po thua!

Mu në vatrën shkodranit

Ti, or mik nuk ke trokitur,

Në hotelet jashtë planit.

Haj me ne, se hotelxhinë

Ne e kemi mik për kokë,

Bukuroshja më fut krahun,

Më hedh çadrën përmbi kokë.

Tek po ecnim nëpër pellgje

U them dehur prej gëzimit:

Hotelxhiut mund t´i jepja,

Dyqind lekë më tepër çmimit.

Ça po thua! Ça po thua!

S´ka nevojë hiç për paret,

Jezu Krishti ka vendosur,

Vlora pushkët, Shkodra jaret.

Sa u hap porta e lashtë,

Prita të njoh hotelxhinë...

Por ç´të shoh! Ky çift i bukur

Aty kishte veç shtëpinë.

Ndizet zjarri i mikpritjes,

Dhe humori padyshim,

Duhet punë vullnetare,

Lajmëroni dhe komshinë.

Emrin ende nuk ma dinin,

As krahinën që nga vija,

Të më thanin, të më ngrohnin,

Në alarm u ngrit shtëpia.

Rroba dhome shpejt më dhanë

Dhe më fshinë ball shpatull,

- Skëdnerbe në bronx me kenë

Ky Kallnor të ngrin në akull.

Dhe fisniket gra shkodrane,

Kësaj nate punën nisën,

Njëra nis e thanë xhaketën,

Tjetra nis e lanë këmishën.

MBRËMJA NË SHKODËR

Kaltërsi e mbrëmjes mbi dëborë

Më mban peng mes flatrave të veta,

Dielli mbi liqen pikoi si mollë,

Nata zbret e flokët lidh gërsheta.

Nata zbret e vajzat e gjimnazit

Dalin nëpër borë si mbretëresha,

Sytë ç´u vetëtijnë si gur elmazi

Dhe belin lakojnë pakëz si nepërka.

Nata nëpër Shkodër s´është natë,

Nata nëpër Shkodër më jep zemër,

Ndodh ajo më ngjit në qiell të shtatë,

Sikur të isha njeri i madh me emër.

Jam poet krejt i pasprovuar,

Poeti, thonë, ka prova te kjo Botë

Kjo dritë bore që unë e mbledh me duar,

Provë kjo vallë a s´do të thotë?

Kitarën mbrëmësore mbi dëborë,

Kur e ndiej, siç nuk e ndien askush,

Nuk flet vallë për ndjesi të hollë?

Jam poet, nuk jam Vojo Kush.

Jam poet dhe fshatar në rrënjë,

S´ma shkojnë dot djemtë e qytetit,

Do të ngre një Tarabosh me këngë,

Do t´i mund me vrullet e poetit.

Jam poet dhe fshatar i zgjuar

Ambicioz, dinak si Odiseu,

Këtë mbrëmje fort të mrekulluar

Mund t´ia kthejë margaritar Atdheut.

Kësaj vajze mund t´ia pres fustanin,

Nga kjo basmë bore për fejesë,

Fsheh në zemër zjarrin dhe tufanin,

Jam fshatar dhe qen i madh me besë.

Kësaj vajze që merr pozë epike,

S´i t´ ish Hodo Sokoli me spaleta,

Mund t´ ia puth me vargjet më lirike,

Buzët ngjyrë, vishnje e të nxehta.

Ti mbrëmësore Shkodre me kristale,

Do më kujtosh në vitet që do vinë,

Njëzetvjeçar para Kafesë së madhe”

Si t´i vodha ritmet, melodinë.

Si t´i mblodha ngjyrat e haretë

Humorin legjendar dhe profecitë,

Kur vajzat përmbi akull digjnin djemtë,

Kur puthte Borën - Hëna e florinjtë.

Shkodër, janar 1968

Zgjodhi: Fadil Shyti

VLERËSIMI RRETH DORËSHKRIMIT

“GOLGOTA SHQIPTARE” IV (1970-1980) DHE V (1975-1980), TË AUTORIT ISMET JONUZI-KROSI

“NJË STUDIM MONOGRAFIK SERIOZ DHE ME INTERES”

Për lexuesin shqiptar në trevat lindore shqiptare, por edhe më gjerë, befasia e këndshme e botimeve të fundit është vepra “Golgota shqiptare” IV (1970-1974) dhe V (1975-1980), botuar nga Shtëpia Botuese “Tringa design”, Tetovë, e autorit Ismet Jonuzi-Krosi nga Kamjani i Tetovës.

Vepra është fryt i një pune të palodhshme e Ismet Jonuzi-Krosit, i cili për çdo ditë me një çantë varur mbi supe, një ditar nëpër duar, me një diktafon e një aparat fotografik, pa përtuar duke intervistuar dhe mbledhur dokumente e fotografi shumë me vlerë, edhe njëherë historiografisë shqiptare i dhuron një studim monografik serioz dhe me peshë të veçantë kombëtare.

Ditë më parë dorëshkrimin ia ofrova edhe Profesor Dr. Xhelal Gjeçovit, studiues e historian i njohur shqiptar dhe një ndër njohësit më të mirë i periudhës së pas Luftës së Dytë Botërore, i cili pasi e lexoi me kujdes dorëshkrimin u prononcua duke shtuar se; “ky zhanër i ka munguar prej kohësh historiografisë shqiptare në përgjithësi”.